Vướng mắc trong việc thu hồi cổ phiếu ESOP của công ty đại chúng

Công ty Cổ phần Vinhome mua lại 370 triệu cổ phiếu quỹ trị giá dự kiến gần 13.000 tỷ đồng và Công ty Cổ phần tập đoàn Yeah 1 mua lại 827.650 cổ phiếu ESOP (Employee Stock Ownership Plan) của người lao động với giá trị hơn 8 tỷ đồng cùng áp dụng chung một khung pháp lý về mua lại cổ phiếu quỹ cho thấy những bất cập lớn trong quy định mua lại cổ phiếu ESOP trong thực tiễn. Quy định mua lại cổ phiếu quỹ của công ty đại chúng vốn được thiết kế cho các giao dịch chiến lược quy mô lớn, đã trở nên rườm rà và thiếu linh hoạt khi áp dụng cho việc mua lại số lượng cổ phiếu nhỏ, lẻ tẻ từ người lao động.

Chưa có quy định riêng biệt đối với thủ tục thu hồi cổ phiếu ESOP

Cổ phiếu ESOP là một công cụ quản trị chiến lược được các công ty niêm yết sử dụng rộng rãi nhằm thu hút, giữ chân và động viên người lao động chủ chốt. Bản chất của ESOP là tạo cơ hội cho người lao động mua cổ phiếu của công ty với giá ưu đãi, thường thấp hơn nhiều so với thị giá tại thời điểm phát hành. Để đảm bảo hiệu quả của chương trình và ngăn chặn việc bán tháo, pháp luật hiện hành quy định cổ phiếu ESOP bị hạn chế chuyển nhượng tối thiểu 01 năm kể từ ngày kết thúc đợt phát hành[1]. Tuy nhiên, trong thực tế, không ít trường hợp người lao động nhận cổ phiếu ESOP sau đó lại chấm dứt hợp đồng lao động hoặc vi phạm kỷ luật trong thời gian cổ phiếu vẫn còn bị hạn chế chuyển nhượng. Theo quy chế ESOP của nhiều công ty, những cá nhân này có nghĩa vụ phải bán lại cổ phiếu đã được phân bổ cho công ty. Nhu cầu thu hồi cổ phiếu trong những trường hợp này là tất yếu để bảo toàn mục tiêu ban đầu của chương trình ESOP, đó là thưởng cho những người có cống hiến lâu dài.  

Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện tại chưa có quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thu hồi cổ phiếu ESOP đã phát hành. Đây là một khoảng trống pháp lý lớn, gây ra sự lúng túng cho các doanh nghiệp. Do thiếu quy định chuyên biệt, các công ty đại chúng buộc phải áp dụng các quy định chung về mua lại cổ phiếu quỹ của chính mình. Điều này dẫn đến sự không tương thích và nhiều vướng mắc, bởi bản chất của việc thu hồi ESOP khác hoàn toàn với mục đích chiến lược của việc mua lại cổ phiếu quỹ.  

Công ty đại chúng “mượn” quy định về mua lại cổ phiếu quỹ

Để thực hiện việc mua lại cổ phiếu của chính mình, bao gồm cả cổ phiếu ESOP, các công ty đại chúng phải tuân thủ một quy trình phức tạp và chặt chẽ được quy định trong Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Từ điều kiện và thẩm quyền phê duyệt

Theo quy định, việc mua lại cổ phiếu phải được phê duyệt bởi cơ quan có thẩm quyền của công ty. Cụ thể, nếu số lượng cổ phiếu mua lại vượt quá 10% tổng số cổ phần đã phát hành, quyết định này phải được thông qua bởi Đại hội đồng cổ đông. Trong trường hợp mua lại không quá 10% tổng số cổ phần trong mỗi 12 tháng, Hội đồng quản trị có thẩm quyền phê duyệt.  

Về nguồn vốn, công ty phải có đủ vốn để mua lại cổ phiếu quỹ từ các nguồn hợp pháp như thặng dư vốn, lợi nhuận để lại, hoặc các nguồn khác được quy định. Nguồn vốn này phải được chứng minh bằng báo cáo tài chính gần nhất đã được kiểm toán. Công ty không được phép thực hiện mua lại cổ phiếu trong một số trường hợp nhất định, chẳng hạn như đang kinh doanh thua lỗ, có nợ quá hạn, hoặc đang trong quá trình chào bán cổ phiếu mới để huy động thêm vốn.  

Đến thủ tục phức tạp và kéo dài

Quy trình mua lại cổ phiếu quỹ là một chuỗi các bước tuần tự được yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt về thời gian và nội dung báo cáo: Từ bước (1) Báo cáo UBCKNN. Công ty phải chuẩn bị và nộp hồ sơ báo cáo mua lại cổ phiếu cho UBCKNN. Hồ sơ này bao gồm báo cáo mua lại, nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng quản trị, phương án mua lại, báo cáo tài chính kiểm toán và các tài liệu chứng minh đủ nguồn vốn.  Tiếp đó, UBCKNN sẽ tiếp nhận và xem xét hồ sơ. Nếu hồ sơ chưa đầy đủ hoặc không hợp lệ, UBCKNN sẽ yêu cầu công ty bổ sung, giải trình trong vòng 07 ngày làm việc. Sau khi nhận được công văn thông báo hồ sơ đầy đủ từ UBCKNN, công ty phải công bố thông tin công khai trên các phương tiện truyền thông ít nhất 07 ngày làm việc trước khi bắt đầu giao dịch.   Đến (2) Thực hiện giao dịch. Công ty thực hiện giao dịch mua lại trong khoảng thời gian đã công bố, nhưng tối đa không quá 30 ngày kể từ ngày bắt đầu. Và (3) Báo cáo kết quả thực hiện. Trong vòng 10 ngày làm việc sau khi kết thúc giao dịch, công ty phải gửi báo cáo kết quả và công bố thông tin ra công chúng.  

Ngoài ra, một nghĩa vụ quan trọng sau khi hoàn thành việc mua lại cổ phiếu là thực hiện thủ tục giảm vốn điều lệ. Tuy nhiên, trong lần điều chỉnh Luật Chứng khoán gần nhất quy định đối với thủ tục mua lại cổ phiếu ESOP, công ty không phải làm thủ tục giảm vốn điều lệ với số cổ phiếu công ty mua lại[2].

Những vướng mắc khi áp dụng thủ tục mua cổ phiếu quỹ đối với cổ phiếu ESOP

Việc áp dụng khung pháp lý chung về mua lại cổ phiếu quỹ cho hoạt động thu hồi cổ phiếu ESOP của người lao động bộc lộ nhiều điểm bất cập, tạo ra rào cản đáng kể cho doanh nghiệp.

Thời gian thực hiện kéo dài

Quy trình mua lại cổ phiếu quỹ được thiết kế để quản lý các giao dịch lớn, có thể tác động đến thị trường. Do đó, quy trình này kéo dài, với các mốc thời gian tối thiểu theo quy định là 14 ngày làm việc và thực tế thường kéo dài hơn 30 ngày. Trong khi đó, việc thu hồi cổ phiếu ESOP thường phát sinh đột xuất khi một nhân viên nghỉ việc và cần được xử lý nhanh chóng để tránh các tranh chấp hoặc biến động giá cổ phiếu. Sự chậm trễ do quy trình hành chính này có thể làm mất giá trị của cổ phiếu hoặc gây phức tạp thêm cho việc giải quyết quyền lợi của người lao động.  

Hơn nữa, quy mô của các giao dịch này hoàn toàn khác nhau. Một đợt mua lại cổ phiếu quỹ có thể lên tới hàng trăm tỷ đồng, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng như trường hợp của Vinhomes, trong khi việc thu hồi cổ phiếu ESOP của một cá nhân có thể chỉ là vài chục triệu đồng, và phát sinh rất thường xuyên. Việc áp dụng cùng một quy trình phức tạp và tốn kém nguồn lực cho các giao dịch nhỏ là không hiệu quả cả về mặt hành chính lẫn tài chính.  

Các rủi ro về tài chính

Cổ phiếu ESOP thường được phát hành với giá ưu đãi, thấp hơn nhiều so với thị giá. Nếu giá cổ phiếu trên thị trường giảm mạnh trong thời gian hạn chế chuyển nhượng, công ty có thể phải mua lại với mức giá đã cam kết trong quy chế ESOP, có thể cao hơn giá thị trường tại thời điểm đó. Điều này gây ra thiệt hại tài chính cho công ty và có thể làm nảy sinh mâu thuẫn giữa lợi ích của công ty và quyền lợi của người lao động. Đăc biệt là mâu thuẫn trong việc sắp xếp thời gian và nguồn vốn để mua lại cổ phiếu này cho người lao động[3]. Việc sử dụng nguồn vốn để mua lại cổ phiếu, dù với số lượng nhỏ, đồng nghĩa với việc nguồn lực đó không được sử dụng để đầu tư vào hoạt động kinh doanh, cải thiện cơ sở vật chất hay các dự án phát triển khác.  

Masan - Doanh nghiệp niêm yết thường xuyên sử dụng chính sách cổ phiếu ESOP để khuyến khích người lao động. Nguồn: Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ

Giải pháp hiệu quả nào để giải quyết những vướng mắc này?

Để khắc phục những vướng mắc của thủ tục mua lại cổ phiếu quỹ, một số công ty đại chúng đã áp dụng một giải pháp sáng tạo, đó là ủy quyền cho Công đoàn cơ sở thực hiện việc mua lại cổ phiếu ESOP của người lao động nghỉ việc. Cơ sở pháp lý cho phương án này thường được ghi nhận ngay trong chính quy chế ESOP hoặc nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông/Hội đồng quản trị. Các văn bản này cho phép Công đoàn, với tư cách là tổ chức đại diện cho người lao động, có quyền thu hồi hoặc mua lại số cổ phiếu đã được phát hành cho người lao động trong chương trình. Việc chuyển nhượng này sau đó sẽ được thực hiện theo quy trình chuyển quyền sở hữu thông thường, thay vì quy trình mua lại cổ phiếu quỹ phức tạp.  

Mô hình này giúp doanh nghiệp tránh được các quy trình phức tạp và kéo dài của UBCKNN. Giao dịch có thể diễn ra nhanh chóng, phù hợp với tính chất của việc giải quyết các trường hợp nghỉ việc đột xuất. Có thể thấy so với việc thực hiện một đợt mua lại cổ phiếu quỹ chính thức, mô hình này giúp tiết kiệm đáng kể các chi phí hành chính, thời gian và nguồn lực nhân sự.  

Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về vai trò của Công đoàn trong việc mua lại cổ phiếu. Mặc dù một số trường hợp, UBCKNN đã có văn bản chấp thuận giao dịch chuyển quyền sở hữu[4], nhưng đây là sự chấp thuận mang tính vụ việc, chưa phải là cơ sở pháp lý vững chắc cho tất cả các doanh nghiệp. Ngoài ra, các giao dịch này có thể phát sinh nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân đối với người lao động. Theo quy định hiện hành, thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán phải nộp thuế suất 0.1% trên giá chuyển nhượng. Ngoài ra, có thể có rủi ro về thuế thu nhập cá nhân đối với khoản chênh lệch giá, tùy thuộc vào cách thức định giá giao dịch và nguồn vốn của Công đoàn.  

Một số trường hợp, việc sử dụng Công đoàn để thu hồi cổ phiếu có thể bị các cổ đông khác coi là một cách lách luật, thiếu minh bạch, làm dấy lên sự nghi ngờ về tính liêm chính của ban lãnh đạo. Điều này có thể làm giảm niềm tin của nhà đầu tư, đặc biệt khi họ nhận thấy ban lãnh đạo có thể sử dụng các "mẹo" hành chính để trục lợi, gây thiệt hại cho công ty và cổ đông.  

Lưu ý với công ty đại chúng

Để chủ động giảm thiểu các rủi ro và vướng mắc, doanh nghiệp cần áp dụng các giải pháp chiến lược. Ngay từ khi xây dựng chương trình ESOP, cần lập một quy chế chi tiết, minh bạch và được Đại hội đồng cổ đông thông qua. Quy chế này phải xác định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người lao động khi rời công ty, cũng như phương thức xử lý cổ phiếu trong thời gian hạn chế chuyển nhượng. Nếu lựa chọn phương án mua lại cổ phiếu quỹ chính thức, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các phòng ban để đảm bảo hồ sơ đầy đủ, hợp lệ và tuân thủ đúng thời hạn công bố thông tin. Trường hợp, công ty sử dụng phương án dùng công đoàn để nhận chuyển nhượng cổ phiếu ESOP, dù đây là một giải pháp tình thế hiệu quả khắc phục được các rắc rối của thủ tục mua cổ phiếu quỹ. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ lưỡng về mặt pháp lý và thuế trước khi áp dụng mô hình này. Việc tham vấn chuyên gia và có văn bản chấp thuận cụ thể từ UBCKNN cho từng trường hợp sẽ là cách thức giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý đáng kể.

Kiến nghị với cơ quan Quản lý

Để tạo hành lang pháp lý minh bạch và thuận lợi cho doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước cần xem xét: (1) Hoàn thiện khung pháp lý. UBCKNN và Bộ Tài chính cần sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chuyên biệt cho việc thu hồi cổ phiếu ESOP. Các văn bản này nên phân biệt rõ ràng giữa việc thu hồi cổ phiếu ESOP và việc mua lại cổ phiếu quỹ nói chung. (2) Đơn giản hóa thủ tục hành chính. Việc xây dựng một quy trình báo cáo và công bố thông tin rút gọn, linh hoạt hơn cho các giao dịch mua lại cổ phiếu ESOP với quy mô nhỏ, không ảnh hưởng lớn đến vốn điều lệ và cấu trúc sở hữu của công ty là cần thiết để giúp các công ty đại chúng vận hành và kinh doanh hiệu quả hơn trong thời gian tới.

Có thể thấy vướng mắc đối với các công ty đại chúng khi thu hồi cổ phiếu ESOP của người lao động trước thời hạn hạn chính nằm ở sự thiếu vắng các quy định chuyên biệt, buộc doanh nghiệp phải áp dụng các thủ tục chung vốn không phù hợp với tính chất của chương trình ESOP. Mặc dù các giải pháp sáng tạo như để Công đoàn mua lại đã xuất hiện và được thực tế chấp nhận, nhưng chúng vẫn tiềm ẩn rủi ro mà công ty có thể phải gánh chịu. Do đó, các công ty đại chúng mong mỏi có một hướng dẫn/quy định chính thức từ cơ quan quản lý để giải quyết một vấn đề rất thường xuyên xảy ra tại doanh nghiệp.

Luật sư Nguyễn Văn Phúc

Công ty Luật TNHH HM&P