Vì sao thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm giữa Vietnam Airline và China Southern Airline được miễn trừ?

Vào ngày 17 tháng 4 năm 2025, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (UBCTQG) đã ban hành Quyết định số 55/QĐ-CT, chấp thuận miễn trừ cho thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm giữa Tổng Công ty Hàng không Việt Nam (Vietnam Airlines) và China Southern Airlines[1] (“Quyết định 55”). Thỏa thuận giữa các bên liên quan đến việc phối hợp định giá, phân chia thị trường và cung ứng dịch vụ vận chuyển hành khách trên sáu tuyến bay quốc tế, vốn thuộc phạm vi các hành vi bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2018. Quyết định miễn trừ này không chỉ đánh dấu bước tiến trong thực thi pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam mà còn đặt ra các câu hỏi về cách UBCTQG cân bằng giữa bảo vệ cạnh tranh và thúc đẩy lợi ích kinh tế. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích chi tiết quyết định của UBCTQG dưới góc độ của pháp luật cạnh tranh Việt Nam hiện hành.

1. Bối cảnh và nội dung thỏa thuận

Thỏa thuận giữa Vietnam Airlines và China Southern Airlines là một phần của hợp tác liên doanh, tập trung vào các tuyến bay kết nối Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh với Quảng Châu, Thâm Quyến, và Thượng Hải[2]. Cụ thể, thỏa thuận bao gồm:

• Phối hợp định giá: Hai hãng thống nhất chiến lược giá vé trên các tuyến bay này, bao gồm cả việc quản trị doanh thu và giá.
• Phân chia thị trường: Các bên phân bổ thị phần và nguồn cung dịch vụ vận chuyển hành khách, nhằm tối ưu hóa hoạt động trên các tuyến bay.
• Phối hợp lịch bay: Thỏa thuận điều chỉnh lịch trình bay để tăng cường kết nối và giảm trùng lặp, tạo điều kiện cho các dịch vụ như chia sẻ mã chuyến (code-sharing).

Theo Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018, các hành vi như ấn định giá trực tiếp hoặc gián tiếp, phân chia thị trường tiêu thụ, hoặc hạn chế cung ứng dịch vụ đều bị cấm vì có khả năng làm giảm cạnh tranh trên thị trường. Tuy nhiên, UBCTQG đã chấp thuận miễn trừ thỏa thuận này dựa trên các quy định tại Điều 14, Luật Cạnh tranh 2018 cho phép miễn trừ đối với thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm nếu thỏa thuận này mang lại lợi ích đáng kể cho người tiêu dùng và thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, công nghệ hoặc nâng cao chất lượng hàng hóa, dịch vụ.

2. Cơ sở pháp lý của quyết định miễn trừ

Luật Cạnh tranh 2018, cùng với Nghị định số 35/2020/NĐ-CP, cung cấp khung pháp lý chi tiết cho việc xem xét và cấp miễn trừ đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Và đây là các cơ sở pháp lý chính để UBCTQG đưa ra Quyết định 55 ở trên.

Quy định về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm

Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018 liệt kê rất nhiều các loại thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm. Tuy nhiên, đối với Quyết định 55, chúng ta có thể nhìn thấy thỏa thuận hạn chế bị cấm này rơi vào  ba trường hợp sau: (1) Thỏa thuận ấn định giá hàng hóa, dịch vụ trực tiếp hoặc gián tiếp; (2) Thỏa thuận phân chia thị trường tiêu thụ hoặc nguồn cung hàng hóa, dịch vụ; (3) Thỏa thuận hạn chế hoặc kiểm soát sản lượng, khối lượng hàng hóa, dịch vụ.

Thỏa thuận giữa Vietnam Airlines và China Southern Airlines rõ ràng thuộc phạm vi Điều 11, Luật Cạnh tranh vì nó liên quan đến việc ấn định giá vé và phân chia thị trường trên các tuyến bay cụ thể. Những hành vi này, nếu không được miễn trừ, có thể bị coi là vi phạm pháp luật cạnh tranh và chịu các chế tài nghiêm khắc, bao gồm phạt tiền và/hoặc buộc chấm dứt thỏa thuận.

Quy định về điều kiện miễn trừ

Khoản 1, Điều 14 Luật Cạnh tranh 2018 quy định rằng các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm có thể được miễn trừ nếu đáp ứng một trong các điều kiện sau.

Thứ nhất, thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, công nghệ, nâng cao chất lượng hàng hóa, dịch vụ.

Thứ hai, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Thứ ba, mang lại lợi ích đáng kể cho người tiêu dùng, như giảm giá, cải thiện chất lượng dịch vụ, hoặc tăng khả năng tiếp cận.[3]

Ngoài ra, Điều 16 Nghị định 35/2020/NĐ-CP cũng làm rõ các tiêu chí đánh giá lợi ích, bao gồm:

• Cải thiện chất lượng dịch vụ hoặc giảm chi phí vận hành.
• Tăng khả năng tiếp cận dịch vụ cho người tiêu dùng.
• Ứng dụng công nghệ mới hoặc nâng cao hiệu quả hoạt động.

Trong trường hợp này, UBCTQG đã xác định rằng thỏa thuận giữa hai hãng hàng không đáp ứng các tiêu chí trên, dựa trên hồ sơ đề nghị miễn trừ và báo cáo thẩm tra ngày 11 tháng 4 năm 2025 của các bên có liên quan. Cụ thể, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh của Vietnam Airlines và China Southern Airlines được đánh giá cụ thể qua các tiêu chí.

Hiệu quả vận hành. Các bên phối hợp lịch bay và quản trị doanh thu giúp giảm chi phí vận hành, tối ưu hóa sử dụng máy bay, từ đó có thể cung cấp giá vé cạnh tranh hơn.

Cải thiện chất lượng dịch vụ. Liên doanh cho phép cung cấp các dịch vụ liền mạch, như vé chung, xử lý hành lý thống nhất, và kết nối chuyến bay tốt hơn, đặc biệt quan trọng trên các tuyến quốc tế.

Lợi ích người tiêu dùng. Thỏa thuận giữa các bên sẽ tăng cường khả năng tiếp cận các chuyến bay trên các tuyến Việt Nam-Trung Quốc, mang lại lợi ích cho hành khách, đặc biệt là khách du lịch và doanh nhân.

Ngày 14-9, Vietnam Airlines và China Southern Airlines đã tổ chức buổi họp đầu tiên nhằm cụ thể hóa các nội dung đã thống nhất trong thỏa thuận. Nguồn: Báo Quân đội Nhân dân

3. Quy trình xem xét miễn trừ

Luật Cạnh tranh 2018 quy định quy trình xem xét hồ sơ đề nghị miễn trừ một cách khá cụ thể. Các doanh nghiệp phải nộp hồ sơ chi tiết gồm đơn xin miễn trừ thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm và các tài liệu hỗ trợ có liên quan như dự thảo nội dung thỏa thuận, báo cáo giải trình, báo cáo tài chính cũng như các tài liệu chứng minh khác. UBCTQG có trách nhiệm thẩm tra, đánh giá tác động của thỏa thuận đến thị trường và xác minh tính hợp lệ của các tài liệu, hồ sơ được nộp cho UBCTQG. Quyết định số 55/QĐ-CT cho thấy UBCTQG đã tuân thủ quy trình này. UBCTQG đã dựa trên hồ sơ đề nghị miễn trừ của Vietnam Airlines và China Southern Airlines. Sau đó, cơ quan này đã báo cáo kết quả thẩm tra của Cơ quan điều tra vụ việc cạnh tranh, hoàn thành ngày 11 tháng 4 năm 2025. Cuối cùng, UBCTQG đã đề xuất của Thủ trưởng Cơ quan điều tra, xác nhận thỏa thuận đáp ứng các điều kiện miễn trừ.

Quy trình minh bạch này đảm bảo rằng quyết định được đưa ra dựa trên cơ sở pháp lý và thực tiễn, đồng thời phản ánh hoạt động ngày càng chuyên nghiệp và tiến bộ trong thực thi pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam của cơ quan quản lý.

4. Các điều kiện kèm theo Quyết định miễn trừ

Để đảm bảo rằng thỏa thuận không gây tổn hại nghiêm trọng đến cạnh tranh hoặc quyền lợi người tiêu dùng, UBCTQG đã áp đặt một loạt điều kiện và nghĩa vụ tại Điều 3 của Quyết định 155. Những điều kiện này không chỉ phản ánh tinh thần của Luật Cạnh tranh mà còn thể hiện nỗ lực của UBCTQG trong việc kiểm soát tác động tiêu cực của thỏa thuận.

Phạm vi áp dụng của Quyết định. Miễn trừ này chỉ có hiệu lực trong lãnh thổ Việt Nam. Các hoạt động của hai hãng ngoài Việt Nam phải tuân thủ pháp luật cạnh tranh của các quốc gia liên quan, đảm bảo rằng thỏa thuận không vi phạm quy định quốc tế.

Bảo vệ sự công bằng và cạnh tranh tại thị trường Việt Nam đối với lĩnh vực hàng không. Cụ thể, theo quyết định thỏa thuận liên danh và kết hợp giá vé.

(i) Hai hãng phải tham gia các hợp đồng liên danh (Interlines Agreements) và hợp đồng kết hợp giá vé (Fare Combinability Agreements) với các hãng hàng không khác một cách không phân biệt đối xử. Điều này đảm bảo rằng các hãng thứ ba, như Vietjet hoặc Air China, có cơ hội tham gia thị trường trên các tuyến bay liên quan;

(ii) Cấm bán phá giá. Các hãng không được bán vé dưới giá thành toàn bộ để loại bỏ đối thủ cạnh tranh, một biện pháp nhằm duy trì cạnh tranh lành mạnh;

(iii) Cấm điều kiện thương mại bất hợp lý. Hai hãng không được áp dụng các điều kiện thương mại mang tính phân biệt đối xử hoặc không liên quan trực tiếp đến hợp đồng, nhằm ngăn chặn việc cản trở các doanh nghiệp khác tham gia hoặc mở rộng thị trường.

Bảo vệ người tiêu dùng. Quyết định cũng yêu cầu hai hãng phải công khai minh bạch thông tin về giá vé, thuế, phí, điều kiện áp dụng, và các chương trình khuyến mãi trên trang web chính thức. Yêu cầu này nhằm giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định sáng suốt và tránh bị thiệt hại do thông tin không rõ ràng. Đồng thời, Quyết định nêu rõ các hành vi gây bất lợi hoặc thiệt hại cho khách hàng, như tăng giá không minh bạch hoặc giảm chất lượng dịch vụ, đều bị cấm.

Những điều kiện này phản ánh sự thận trọng của UBCTQG trong việc đảm bảo rằng lợi ích của thỏa thuận không bị lấn át bởi các rủi ro cạnh tranh mà nó có thể đem lại. Quyết định 155 cho thấy UBCTQG đã áp dụng cách tiếp cận hiện đại, tương tự các cơ quan cạnh tranh quốc tế, trong việc sử dụng các biện pháp hành vi (behavioral remedies) để kiểm soát thỏa thuận.

5. Ý nghĩa của Quyết định 155 đối với thị trường hàng không và pháp luật cạnh tranh

Quyết định miễn trừ của UBCTQG có ý nghĩa quan trọng đối với cả thị trường hàng không và việc thực thi pháp luật cạnh tranh tại Việt Nam.

Thúc đẩy hiệu quả kinh doanh và lợi ích người tiêu dùng

Thỏa thuận cho phép Vietnam Airlines và China Southern Airlines tối ưu hóa hoạt động, giảm chi phí và cải thiện chất lượng dịch vụ. Điều này có thể dẫn đến giá vé cạnh tranh hơn và trải nghiệm hành khách tốt hơn, đặc biệt trên các tuyến bay Việt Nam-Trung Quốc, vốn là các hành lang giao thông quan trọng. Việc tăng cường kết nối giữa hai quốc gia hỗ trợ du lịch, thương mại và hội nhập kinh tế, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam.

Củng cố vị thế của hãng hàng không quốc gia Vietnam Airlines

Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt từ các hãng giá rẻ như Vietjet và Bamboo Airways, thỏa thuận này giúp Vietnam Airlines củng cố vị thế trên thị trường quốc tế, đặc biệt là các tuyến bay đến Trung Quốc. Hợp tác với China Southern Airlines, một trong những hãng hàng không lớn nhất châu Á, mang lại lợi thế chiến lược về quy mô và mạng lưới đường bay cho Vietnam Airline trong thời gian tới.

Một quyết định mang tính đột phá của UBCTQG

Quyết định này thể hiện sự tiến bộ và tiệm cận với chuẩn mực quốc tế của UBCTQG trong việc xử lý các vụ việc phức tạp liên quan đến thỏa thuận hạn chế cạnh tranh. Việc áp dụng các điều kiện minh bạch và nghiêm ngặt cho thấy UBCTQG đang tiếp cận theo hướng hiện đại, phù hợp với các thông lệ quốc tế. Quy trình thẩm tra kỹ lưỡng, dựa trên hồ sơ và báo cáo điều tra, phản ánh tính minh bạch và chuyên nghiệp trong thực thi pháp luật cạnh tranh.

Tiền lệ cho các vụ việc tương lai

Quyết định đặt nền móng cho việc xem xét các thỏa thuận tương tự trong ngành hàng không và các lĩnh vực khác, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Các điều kiện giám sát và hủy bỏ cũng cho thấy UBCTQG sẵn sàng duy trì quyền kiểm soát, đảm bảo rằng các miễn trừ không bị lạm dụng.

6. Thách thức và hướng đi trong thời gian tới

Dù mang lại nhiều lợi ích, quyết định miễn trừ này cũng đối mặt với nhiều thách thức về mặt kiểm soát hoạt động cạnh tranh không lành mạnh tại Việt Nam. Để có thể vượt qua các thách thức này, theo chúng tôi UBCTQG nên xem xét và theo dõi cẩn trọng các khía cạnh sau.

Việc tuân thủ điều kiện miễn trừ. Vietnam Airlines và China Southern Airlines phải thực hiện nghiêm túc các nghĩa vụ, như không phân biệt đối xử và minh bạch thông tin, và các điều kiện khác được nêu trong quyết định. Trong thời hạn 5 năm được miễn trừ, UBCTQG phải luôn theo dõi, rà soát và yêu cầu các bên tuân thủ các điều kiện được đặt ra trong Quyết định 155. Chúng tôi cho rằng cơ quan quản lý không chỉ trông chờ vào báo cáo của các bên có liên quan, mà cần phải tham khảo ý kiến của khách hàng, của các hãng bay là đối thủ cạnh tranh của các bên trong quyết định này để có cái nhìn khách quan và toàn diện về vụ việc.

Giám sát thị trường. UBCTQG cần xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả để đảm bảo rằng thỏa thuận không dẫn đến các hành vi chống cạnh tranh, như thông đồng giá hoặc loại bỏ đối thủ.

Cân bằng lợi ích. UBCTQG phải tiếp tục cân bằng giữa việc khuyến khích hợp tác kinh doanh và bảo vệ cạnh tranh, đặc biệt trong một thị trường hàng không đang phát triển nhanh nhưng còn hạn chế về số lượng “người chơi” lớn như thị trường hàng không Việt Nam. UBCTQG cần xem xét cẩn trọng và tạo điều kiện cũng như không gian đủ lớn và công bằng để những đối thủ tiềm năng có thể gia nhập một cách dễ dàng và sòng phẳng vào “sân chơi” này.

Theo chúng tôi, trong tương lai, UBCTQG có thể sẽ đối mặt với nhiều vụ việc tương tự, khi các doanh nghiệp tìm cách hợp tác để cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa, và thương mại thế giới ngày càng phức tạp với những biến đổi khôn lường. Việc học hỏi từ các thông lệ quốc tế, đồng thời điều chỉnh để phù hợp với đặc thù thị trường Việt Nam, sẽ là chìa khóa để UBCTQG duy trì một môi trường cạnh tranh công bằng và lành mạnh.

Quyết định miễn trừ của UBCTQG đối với thỏa thuận giữa Vietnam Airlines và China Southern Airlines là một ví dụ điển hình về cách vận dụng Luật Cạnh tranh 2018 nhằm cân bằng giữa thúc đẩy hiệu quả kinh doanh và bảo vệ môi trường kinh doanh cạnh tranh. Quyết định 155 không chỉ hỗ trợ cho quá trình phát triển và hội nhập của Vietnam Airlines mà còn khẳng định vai trò của UBCTQG trong việc định hình một thị trường cạnh tranh hiện đại và thân thiện với người tiêu dùng. Khi Việt Nam tiếp tục hội nhập kinh tế toàn cầu, những quyết định như thế này sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới và bảo vệ lợi ích công chúng, góp phần đưa Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.