Năm 2023 khép lại với những khó khăn, khủng hoảng chưa từng có tiền lệ mà các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt kể từ thời kỳ Đổi Mới năm 1986. Theo thống kê của Bộ Kế hoạch và Đầu tư chỉ trong 10 tháng đầu năm 2023, đã có 146.550 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, tăng 20,0% so với cùng kỳ năm 2022[1]. Trong không khí thế giới và Việt Nam đang đón chào một năm mới 2024 với nhiều hy vọng và lạc quan cho một tương lai tốt đẹp hơn. Đây là thời điểm thích hợp để nhìn lại con đường mà các doanh nghiệp Việt Nam đã trải qua năm 2023 nhiều thách thức như thế nào và cùng đúc rút ra những bài học cho thời gian tới.
Những ông lớn bất động sản chới với
Giai đoạn khó khăn của các doanh nghiệp Việt Nam trong năm 2023 có lẽ đã bắt đầu sớm hơn khi mà những tháng cuối năm 2022 đã chứng kiến hàng loạt sai phạm của tập đoàn Vạn Thịnh Phát và Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) được phát hiện. Các hoạt động phát hành trái phiếu của rất nhiều doanh nghiệp bị thanh, kiểm tra. Các doanh nghiệp tên tuổi trên thị trường quay cuồng trong việc tìm kiếm phương án huy động vốn để trả nợ trái phiếu, trả lãi ngân hàng, trả các khoản vay tới hạn. Trong số đó, không thể không kể đến cuộc khủng hoảng “thầm lặng nhưng âm ỉ” của Novaland, một tập đoàn danh tiếng trong lĩnh bất động sản của Việt Nam với nhiều dự án trải dài khắp cả nước. Cuối năm 2022 tin đồn lan tràn đầy thị trường về một cuộc “đại khủng hoảng” của Novaland khi tập đoàn này cho hơn 50% nhân sự nghỉ việc, sau đó là hàng nghìn khách hàng từ các dự án kêu gào vì Novaland từ chối thực hiện cam kết trả lãi vay ngân hàng thay. Kể từ thời điểm này, Novaland bắt đầu rơi vào một cuộc khủng hoảng tài chính thật sự.
Nguồn: Internet
Có lẽ nguồn cơn mọi chuyện cũng từ và do trái phiếu. Tính đến tháng 06 năm 2023, theo báo cáo tài chính bán niên đã soát xét của Novaland, dư nợ trái phiếu gần 43.124 tỷ đồng, dư nợ ngân hàng 15.560 tỷ đồng, lãi vay đã phải trả 358,3 tỷ đồng. Tại thời điểm đó, áp lực trả nợ của Novaland vô cùng lớn, khi nguồn tài chính khả dụng của doanh nghiệp còn lại ít ỏi, dư nợ ngân hàng rất lớn, các khoản nợ đến hạn, các khoản lãi phải trả dồn dập ập đến. Để thoát khỏi nguy cơ vỡ nợ, ngay lập tức Novaland phải tiến hàng hàng loạt hành động mạnh mẽ và dứt khoát như cắt giảm gần 70% nhân sự so với năm 2022, giảm chi phí lương tới 68% so với cùng kỳ, bán hàng loạt các tài sản, các mảng hoạt động mới như Nova F&B, Nova Consumer, Nova Tech cho các đối tác. Đặc biệt, người sáng lập của Novaland, nguyên chủ tịch HĐQT ông Bùi Thành Nhơn phải quay lại để tiếp tục dẫn dắt “con tàu” Novaland đang mất phương hướng trở lại đúng hải trình.
Novaland và những lãnh đạo cấp cao nhất của mình đã cho thấy họ lạc quan và có phần chủ quan trong quá trình điều hành và quản trị doanh nghiệp. Đơn giản có thể họ cho rằng, qua hơn 2 năm dịch covid hoành hành, với rất nhiều lần trải qua lệnh phong tỏa, đóng cửa của Nhà nước Novaland vẫn vững vàng, huy động được hàng nghìn tỷ đồng trái phiếu, hàng trăm triệu đô la Mỹ trái phiếu quốc tế từ các nhà đầu tư trong và ngoài nước, cổ phiếu của Novaland đạt đỉnh của mọi thời đại vào cuối năm 2021, đầu năm 2022 với giá cổ phiếu có thời điểm lên tới 120.000 đồng/cổ phiếu. Trong “men say” nồng nàn và hưng phấn của người dẫn đầu đầu thị trường bất động sản ở thời điểm đó với hàng loạt dự án đình đám lên tới hàng trăm ha như Nova World Phan Thiết, Nova World Hồ Tràm hay dự án xa xỉ The Grand Manhattan thì các lãnh đạo của Novaland không nghĩ rằng có ngày Novaland phải đi xin các trái chủ để gia hạn các gói trái phiếu trong nước với trị giá hàng chục nghìn tỷ hay thông tin Novaland không trả lãi đúng hạn cho gói trái phiếu quốc tế 300 triệu đô tràn lan trên báo chí trong và ngoài nước.
Những doanh nghiệp sản xuất phụ thuộc vào nước ngoài
Doanh nghiệp Việt kiện “người khổng lồ”; Một doanh nghiệp Việt kiện Amazon đòi 280 triệu đô là những tiêu đề đã gây sự chú ý cho rất nhiều người khi Công ty Sản xuất Kinh doanh Xuất nhập khẩu Bình Thạnh (Gilimex, GIL), một doanh nghiệp dệt may tại TP. Hồ Chí Minh khởi kiện Amazon Robotics LLC (Amazon) vì công ty này đã vi phạm cam kết đã ký với Gilimex. Đến thời điểm này, vẫn chưa biết kết quả của vụ kiện như thế nào nhưng trên thực tế từ thời điểm chấm dứt hợp tác và khởi kiện Amazon, Gilimex đã liên tiếp thua lỗ và thu hẹp hoạt động kinh doanh vì thiếu đơn hàng trầm trọng. Kéo theo hàng loạt doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng hàng cho Amazon của Gilimex bị ảnh hưởng theo như Công ty Cổ phần Garmex Sài Gòn, đối tác của Gilimex đã cắt giảm từ 4000 nhân viên xuống còn 37 người[2]. Công ty này gần như tạm ngưng hoạt động ở thời điểm hiện tại. Gilimex hay Garmex Sài Gòn là hình mẫu chung của rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam bị sống phụ thuộc quá lớn vào một khách hàng, chậm thay đổi và thích nghi với điều kiện kinh doanh mới. Kiểu điển hình của các Công ty kinh doanh “lấy công làm lời”, gia công cho các doanh nghiệp, khách hàng lớn mà không có kế hoạch hay chiến lược phát triển bài bản, không có phương án dự phòng rủi ro cho việc đầu tư toàn bộ hoạt động kinh doanh cho một khách hàng. Nên việc rời đi của khách hàng này, công ty sẽ gần như phá sản là chuyện ai cũng có thể hiểu, nhưng doanh nghiệp vẫn “cố đấm ăn xôi” và chờ vào vận may của chính mình.
Nhìn rộng ra, tiếng than thở của các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam trong một năm qua là thiếu đơn hàng, không có khách hàng. Tình hình chung là khó khăn, ai cũng hiểu, nhưng nhìn một cách công tâm, rất nhiều quốc gia có nền sản xuất gia công tương tự như Việt Nam như Ấn Độ, Bangladesh vẫn đang phát triển rất tốt vì chịu thích nghi, thay đổi với yêu cầu mới của khách hàng, của thị trường: sản xuất gắn liền với việc bảo vệ môi trường, phát triển xanh và bền vững. Đâu đó, doanh nghiệp Việt Nam đã chậm chân hơn những quốc gia khác trong “cuộc chiến” giành lấy khách hàng vì sự thiếu kinh nghiệm kinh doanh quốc tế hay bảo thủ của doanh chủ trong thời đại mới?
Những doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ thiếu vốn, yếu quản trị
Công ty TNHH Tư vấn Đầu tư Quốc tế Anfa được thành lập từ sau đợt dịch cao điểm tại Việt Nam năm 2021, nhưng đến đầu năm 2022 doanh nghiệp này mới chính thức đi vào hoạt động với 5 nhân sự chính thức, trụ sở 55 m2 được đặt tại một tòa nhà Quận 1. Doanh nghiệp này bước vào năm 2023 với sự hào hứng và nhiệt huyết sôi sục là thứ vốn có của những doanh nghiệp mới khởi nghiệp. Tuy nhiên, như bao nhiêu doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ khác, Anfa đã lao đao và chật vật như thế nào để bước qua năm 2023 với những ký ức không mấy vui vẻ. Khi trong nhiều tháng liền, dù đổ tiền marketing, quảng cáo, tham dự rất nhiều sự kiện trong và ngoài nước, số khách hàng sử dụng dịch vụ của công ty chỉ vừa đủ một bàn tay. Trong khi chi phí hoạt động khá lớn lên tới hàng trăm triệu đồng mỗi tháng thì doanh thu vỏn vẹn vài chục triệu đồng. Lấy tiền nhà bù vào kinh phí hoạt động là việc buộc chủ doanh nghiệp phải làm trong trường hợp này khi các khoản vay và huy động vốn từ các nguồn khác rất khó khăn. Cắt giảm chi phí hết cỡ, nhưng điều quan trọng khác ảnh hưởng đến việc sống còn của công ty là khách hàng thì doanh nghiệp vẫn chưa thể tìm được lời giải. Vì khách hàng của họ là các doanh nghiệp trong và ngoài nước rất dè dặt trong việc sử dụng dịch vụ vì tình hình khó khăn chung của toàn cầu.
Yếu về vốn dự phòng, quản trị tài chính chưa tốt là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc kinh doanh công ty Anfa gần như đi vào bế tắc. Với những công ty nhỏ và siêu nhỏ như Anfa, ngoài việc nỗ lực của chính bản thân doanh nghiệp, những chủ sở hữu thì việc hỗ trợ, trợ lực từ các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như Nhà nước là rất cần thiết. Sự hỗ trợ này không chỉ đến từ tài chính mà cả kinh nghiệm điều hành, quản trị một doanh nghiệp mới. Vì để có những “chaebol Việt Nam” hay những kỳ lân trong tương lai, những doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam rất cần một môi trường kinh doanh thuận lợi, có sự hỗ trợ kịp thời và thiết thực từ các cơ quan hữu quan.
Bài học sau tất cả
.png)
Trải qua biến cố và khủng hoảng, mỗi doanh nghiệp sẽ tự rút ra được cho mình bài học và xây dựng các chiến lược kinh doanh phù hợp trong tương lai. Nhưng trải qua một năm 2023 nhiều xáo trộn, có thể nhận ra điểm chung tồn tại ở hầu hết các doanh nghiệp Việt Nam là nội lực và tầm nhìn còn nhiều hạn chế. Nguồn vốn, tài sản dự phòng cho giai đoạn khó khăn gần như rất ít doanh nghiệp nghĩ tới. Nhiều người cho rằng “kinh doanh là một cuộc chiến” nhưng lại nghĩ cuộc chiến này thì mình sẽ toàn thắng, sẽ không có bất kỳ thất bại nào nên chẳng cần chuẩn bị phương án 2, phương án 3 nào cho đến khi sóng gió ập tới.
Nhưng có lẽ tâm thế bước vào năm mới 2024 của doanh nghiệp và giới chủ của Việt Nam có lẽ đã khác. Doanh nghiệp phải tư duy trong việc chủ động các phương án dự phòng khi khó khăn, dự đoán xu hướng kinh doanh, nắm rõ các quy định của chính sách không chỉ của Việt Nam và toàn cầu để không ngừng đổi mới và bắt kịp với thế giới. Đây là cách doanh nghiệp nắm vững vận mệnh của mình mà không cần phải chờ đợi quá nhiều sự trợ giúp từ bàn tay vô hình hay hữu hình nào từ Nhà nước để có thể xoay chuyển và thay đổi số phận của chính doanh nghiệp mình, dù cho ở trong bão lửa của khủng hoảng hay cơn địa chấn của suy thoái.
Mong rằng mỗi doanh nghiệp Việt Nam sẽ chuyển hóa tất cả những khó khăn của năm 2023 để bước vào năm mới 2024 với những thế trận mới, bài bản, quyết liệt và nhiều hứa hẹn hơn để những tiếng thở dài của năm 2023 chỉ còn là dĩ vãng.
