Vì sao doanh nghiệp nên sớm thành lập công đoàn cơ sở: góc nhìn từ quản trị nhân sự đến tuân thủ pháp luật

Trong bối cảnh kinh tế – xã hội biến động nhanh chóng và môi trường lao động ngày càng phức tạp, việc xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định là mục tiêu sống còn đối với mọi doanh nghiệp. Một trong những giải pháp hiệu quả và bền vững để đạt được điều này chính là việc sớm thành lập công đoàn cơ sở – tổ chức đại diện cho người lao động tại doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty nhỏ và vừa, vẫn còn ngần ngại hoặc chần chừ trong việc thành lập công đoàn cơ sở, do lo ngại về chi phí vận hành, sự can thiệp vào điều hành doanh nghiệp, hoặc đơn giản là chưa hiểu rõ lợi ích lâu dài mà tổ chức này mang lại. Bài viết dưới đây sẽ phân tích toàn diện các lý do vì sao việc sớm thành lập công đoàn cơ sở không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là một chiến lược quản trị nhân sự khôn ngoan và là nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Nguồn: THACO

Nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với việc thành lập công đoàn

Công đoàn là tổ chức hợp pháp đại diện cho người lao động. Theo quy định tại Luật Công đoàn 2024 sẽ có hiệu lực từ ngày 01/07/2025, Bộ luật Lao động 2019 và các văn bản hướng dẫn thi hành, công đoàn cơ sở là tổ chức được thành lập tại doanh nghiệp để đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động. Công đoàn có vai trò quan trọng trong hoạt động thương lượng tập thể, đối thoại định kỳ, giải quyết tranh chấp lao động và giám sát việc thực thi chính sách, pháp luật lao động tại nơi làm việc.

Khoản 1, Điều 177 Bộ luật Lao động 2019 nêu rõ nghĩa vụ của người sử dụng lao động đối với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở: “Không được cản trở, gây khó khăn khi người lao động tiến hành các hoạt động hợp pháp nhằm thành lập, gia nhập và tham gia các hoạt động của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở”. Đồng thời, Luật Công đoàn yêu cầu doanh nghiệp phải tạo điều kiện về thời gian, địa điểm, kinh phí hoạt động cho công đoàn, phù hợp với quy mô và tình hình thực tế.

Trong nhiều trường hợp, việc doanh nghiệp không tạo điều kiện cho người lao động thành lập công đoàn, hoặc có hành vi gây cản trở, đã dẫn đến xử phạt hành chính và dẫn đến nhiều rủi ro pháp lý cũng như tổn hại nghiêm trọng tới hình ảnh doanh nghiệp.

Lợi ích của việc thành lập công đoàn cơ sở đối với doanh nghiệp

Tăng cường quản trị nguồn nhân lực và gắn kết đội ngũ

Trong nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn, nơi có hàng trăm đến hàng nghìn công nhân viên, công đoàn cơ sở đóng vai trò như một “cầu nối” giữa ban lãnh đạo và người lao động. Công đoàn giúp truyền tải kịp thời thông tin hai chiều, giải đáp vướng mắc và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người lao động một cách có hệ thống.

Khi có công đoàn hoạt động hiệu quả, doanh nghiệp dễ dàng nắm bắt và xử lý sớm các mâu thuẫn nội bộ, từ đó giảm thiểu nguy cơ đình công, nghỉ việc hàng loạt, hoặc khiếu nại kéo dài.

Ngoài ra, công đoàn còn là lực lượng tích cực trong việc tổ chức các hoạt động phúc lợi, văn hóa – thể thao, hỗ trợ khó khăn cho người lao động, từ đó góp phần xây dựng môi trường làm việc tích cực và nâng cao sự gắn bó với doanh nghiệp.

Hỗ trợ quản lý và tuân thủ pháp luật về lao động

Công đoàn cơ sở, với tư cách là tổ chức đại diện người lao động, thường xuyên phối hợp với người sử dụng lao động để thực hiện đối thoại định kỳ, thương lượng và ký kết thỏa ước lao động tập thể. Những văn bản này, với sự tham gia xây dưng và đóng góp ý kiến, biểu quyết của công đoàn sẽ tạo nên nền tảng pháp lý vững chắc có sự tuân thủ chặt chẽ và phù hợp với pháp luật của doanh nghiệp. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp:

• Chuẩn hóa chính sách nhân sự, tạo sự minh bạch, công bằng giữa các bộ phận.
• Giảm thiểu rủi ro pháp lý trong trường hợp có tranh chấp về điều kiện lao động, lương, thưởng…
• Tăng điểm đánh giá tuân thủ trong các cuộc thanh tra của cơ quan nhà nước.

Trong thời gian qua, nhiều doanh nghiệp đã bị xử phạt hàng trăm triệu đồng do không tổ chức đối thoại định kỳ hoặc ký thỏa ước lao động không đúng quy định – những vi phạm mà một công đoàn cơ sở hợp pháp hoàn toàn có thể giúp phòng tránh.

Giữ được phần lớn kinh phí công đoàn để phục vụ người lao động công ty

Điều 4 Nghị định 191/2013/NĐ-CP ngày 21/11/2013 của Chính phủ quy định quy định chi tiết về tài chính công đoàn: “Đối tượng đóng kinh phí công đoàn theo quy định tại Khoản 2 Điều 26 Luật Công đoàn là cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp mà không phân biệt cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp đó đã có hay chưa có tổ chức Công đoàn cơ sở…”. Do đó, doanh nghiệp dù chưa có công đoàn cơ sở vẫn phải đóng kinh phí công đoàn.

Tuy nhiên, theo Quyết định 8108/QĐ-TLĐ ngày 16/10/2023 của Tổng liên đoàn lao động Việt Nam về việc phân phối đoàn phí công đoàn cho các cấp công đoàn thì trường hợp doanh nghiệp đã thành lập công đoàn cơ sở hợp pháp tại doanh nghiệp thì công đoàn cơ sở được sử dụng 70% số thu đoàn phí công đoàn[1]. Vì vậy việc có công đoàn cơ sở sẽ giúp doanh nghiệp giữ lại và sử dụng một cách đáng kể số tiền đoàn phí phải nộp theo quy định. Đây là một lợi ích rất lớn khi doanh nghiệp thành lập công đoàn cơ sở.

Tạo lợi thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu và thu hút đầu tư

Nhiều đối tác quốc tế, nhất là từ Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản… khi tìm kiếm nhà cung cấp tại Việt Nam, đều đánh giá rất kỹ về trách nhiệm xã hội và quyền lao động, trong đó bao gồm cả việc có tổ chức công đoàn cơ sở hoạt động hiệu quả hay không.

Việc doanh nghiệp có công đoàn, có cơ chế thương lượng tập thể và đối thoại minh bạch là một lợi thế cạnh tranh quan trọng trong đấu thầu, ký kết hợp đồng lớn, hoặc khi tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Ngoài ra, đối với các doanh nghiệp niêm yết hoặc đang chuẩn bị IPO, việc có công đoàn còn giúp nâng cao điểm ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị), là tiêu chí bắt buộc trong đánh giá đầu tư bền vững của nhiều tổ chức tài chính hiện đại.

Hệ quả của việc trì hoãn hoặc không thành lập công đoàn

Trong thực tiễn, không ít doanh nghiệp đã rơi vào tình trạng bị người lao động khiếu kiện tập thể, đình công kéo dài, hoặc bị xử phạt hành chính do vi phạm quy định về đối thoại và thương lượng tập thể – phần lớn xuất phát từ việc không có công đoàn cơ sở hoặc công đoàn cơ sở hoạt động mang tính hình thức, chiếu lệ.

Việc doanh nghiệp chưa thành lập công đoàn cơ sở có thể để lại nhiều hệ lụy gây tổn hại tới doanh nghiệp. Bảng mô tả dưới đây sẽ minh họa một số vấn đề và hệ quả cụ thể mà doanh nghiệp có thể gánh chịu nếu chưa có công đoàn cơ sở.

Việc sớm thành lập công đoàn cơ sở không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà còn là quyết định quản trị mang tính chiến lược của doanh nghiệp khi thực hiện các hoạt động kinh doanh. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu và yêu cầu về tuân thủ xã hội ngày càng gia tăng, một công đoàn hoạt động thực chất, hiệu quả sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững, giúp doanh nghiệp phát triển ổn định và khẳng định vị thế trên thị trường trong nước lẫn quốc tế về hình ảnh của một doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm.

Luật sư Nguyễn Văn Phúc

Công ty Luật TNHH HM&P