Trong hoạt động tư vấn pháp lý doanh nghiệp, thư tư vấn pháp lý (legal opinion/advisory memorandum) thường được xem là “sản phẩm cuối cùng” thể hiện năng lực chuyên môn của luật sư và công ty luật. Đó không chỉ là văn bản phản hồi một câu hỏi pháp lý, mà còn là cơ sở để doanh nghiệp đưa ra quyết định quản trị, đầu tư, giao dịch hoặc xử lý rủi ro.
Một thư tư vấn pháp lý hiệu quả không phải là một “bài nghiên cứu pháp luật”.
Tuy nhiên, trong thực tiễn tại Việt Nam, không ít thư tư vấn pháp lý vẫn đang tồn tại một nghịch lý: càng dài, càng nhiều trích dẫn quy định thì càng được cho là “chuyên sâu”, trong khi chính khách hàng, những người phải sử dụng tài liệu đó để ra quyết định, lại gặp khó khăn trong việc hiểu đâu mới là vấn đề cốt lõi, rủi ro trọng yếu và hướng xử lý thực tế.
Một thư tư vấn pháp lý hiệu quả không phải là một “bài nghiên cứu pháp luật”. Đó phải là một tài liệu giúp doanh nghiệp trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: “Vậy cuối cùng chúng tôi nên làm gì?”
Khi thư tư vấn pháp lý trở thành “bộ sưu tập điều luật”
Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp thuê luật sư để xử lý một vấn đề rất cụ thể như: (1) Có được thực hiện giao dịch hay không? (2) Rủi ro lớn nhất nằm ở đâu? (3) Nên chọn phương án nào? (4) Cơ quan quản lý có thể nhìn nhận vấn đề ra sao? (4) Nếu tranh chấp hoặc bị thanh tra sau này thì khả năng bảo vệ quyết định hiện tại thế nào?
Nhưng thay vì nhận được câu trả lời trực diện, doanh nghiệp lại nhận về một văn bản dài hàng chục trang, liệt kê hàng loạt quy định pháp luật, sao chép nội dung nghị định hoặc thông tư, phân tích lý thuyết rất sâu nhưng thiếu kết luận rõ ràng.
Điều này dẫn tới một thực tế khá phổ biến là ban điều hành hoặc hội đồng quản trị phải tự “lọc” lại toàn bộ tài liệu để cố gắng hiểu luật sư đang nghiêng về phương án nào; mức độ rủi ro thực sự là gì; đâu là vấn đề cần ưu tiên xử lý trước; và nếu áp dụng phương án đó thì khả năng bị thanh tra, kiểm toán hoặc tranh chấp sau này ra sao.
Nói cách khác, thư tư vấn đôi khi đang được viết theo góc nhìn của người nghiên cứu pháp luật, chứ chưa phải theo góc nhìn của người ra quyết định kinh doanh.
Doanh nghiệp không cần một “cuốn giáo trình pháp luật”
Trong môi trường kinh doanh hiện đại, ban lãnh đạo doanh nghiệp thường không có thời gian để đọc một bản phân tích pháp luật dài hàng chục trang chỉ để tìm ra một kết luận ngắn gọn.
Điều doanh nghiệp thực sự cần là một kết luận rõ ràng; các rủi ro được xếp hạng; phương án hành động cụ thể; thời hạn thực hiện; và khả năng phòng vệ nếu có tranh chấp hoặc hậu kiểm.
Một Tổng giám đốc, chủ tịch HĐQT, Giám đốc tài chính hoặc thậm chí Giám đốc pháp chế thường muốn nhìn thấy ngay từ đầu tài liệu: (i) Có được làm hay không? (ii) Nếu làm thì rủi ro ở mức nào? (iii) Có cách nào an toàn hơn không? (iii) Cơ quan quản lý/cơ quan giải quyết tranh chấp có khả năng nhìn nhận theo hướng nào? (iv) Luật sư khuyến nghị phương án nào và vì sao?
Đây cũng chính là lý do tại nhiều hãng luật quốc tế lớn, thư tư vấn thường bắt đầu bằng một phần “Executive Summary” (Tóm tắt tổng quan) hoặc “Key Conclusions” (Kết luận quan trọng) chỉ khoảng 2-3 trang, trong đó luật sư trình bày ngắn gọn những vấn đề pháp lý chính, kết luận trọng yếu, mức độ rủi ro, và phương án được khuyến nghị.
Cùng với phần tóm tắt này là phần phân tích chi tiết phía sau chỉ đóng vai trò hỗ trợ cho kết luận được nêu.
Một thư tư vấn tốt phải giúp doanh nghiệp ra quyết định
Bản chất của tư vấn pháp lý doanh nghiệp không chỉ là giải thích luật. Quan trọng hơn, đó là hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp ra quyết định trong điều kiện có rủi ro pháp lý.
Do đó, một thư tư vấn hiệu quả cần trả lời đồng thời ba nhóm vấn đề.
Thứ nhất, doanh nghiệp “có được làm hay không?”
Đây là lớp phân tích pháp lý cơ bản nhất như giao dịch có hợp pháp hay không; có cần giấy phép hoặc chấp thuận không; có vướng hạn chế đầu tư, cạnh tranh, ngoại hối, quản lý vốn nhà nước hay không; quy trình pháp lý cần thực hiện là gì.
Có thể nói đây là phần mà nhiều thư tư vấn của các luật sư/công ty luật tại Việt Nam hiện nay làm khá tốt.
Thứ hai, “nếu làm thì rủi ro lớn nhất là gì?”
Đây mới là phần quan trọng nhưng thường bị thiếu.
Trong thực tế, rất nhiều giao dịch không hẳn là “trái luật”, nhưng vẫn có thể phát sinh tranh chấp, thanh tra, kiểm toán, hoặc rủi ro trách nhiệm quản lý. Chẳng hạn như một giao dịch chuyển nhượng vốn có thể hợp pháp, nhưng bị cho rằng định giá không phù hợp; một phương án xử lý lao động có thể đúng luật, nhưng thiếu hồ sơ chứng minh; một hoạt động xử lý dữ liệu có thể có cơ sở pháp lý, nhưng không đáp ứng kỳ vọng của cơ quan quản lý về minh bạch và giải trình.
Do đó, thư tư vấn không thể chỉ dừng ở việc “đọc điều luật”. Luật sư cần đánh giá: (1) cơ quan quản lý có thể tiếp cận vấn đề như thế nào; (ii) đâu là điểm dễ bị thanh tra hoặc kiểm toán đặt vấn đề; (iii) doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ/bằng chứng gì để tự bảo vệ mình.
Thứ ba, “phương án nào là hợp lý nhất về mặt thương mại?”
Đây là khác biệt lớn giữa một “legal memo” (bản ghi nhớ pháp lý) và một “strategic legal advisory” (Tư vấn pháp lý chiến lược).
Doanh nghiệp không chỉ cần biết điều gì hợp pháp mà còn cần biết điều gì khả thi và điều gì hiệu quả. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng muốn biết rằng giao dịch có phù hợp với thực tế thị trường và có phương án hay giải pháp nào để giúp hạn chế rủi ro dẫn đến giao dịch thất bại hay không.
Do đó, trong bất kỳ giao dịch nào, Luật sư với vai trò là người cố vẫn, hỗ trợ giao dịch an toàn và suôn sẻ phải giúp doanh nghiệp trả lời tốt nhất những câu hỏi này bằng những chứng cứ rõ ràng và thuyết phục.
Nhiều rủi ro không phát sinh ngay tại thời điểm giao dịch, mà xuất hiện nhiều năm sau đó.
Thư tư vấn có thể áp dụng hiệu quả trên thực tế
Một điểm yếu khác của nhiều thư tư vấn hiện nay là thiếu tính thực thi (“action-oriented”) - tức thiếu khả năng chuyển hóa quy định pháp luật thành kế hoạch hành động cụ thể.
Không ít tài liệu phân tích rất kỹ quy định nhưng không chỉ ra doanh nghiệp cần làm gì trước; hồ sơ nào cần chuẩn bị; thời gian thực hiện ra sao; cần làm việc với cơ quan nào; ai là người chịu trách nhiệm; hoặc thứ tự triển khai như thế nào.
Trong khi đó, đối với doanh nghiệp, giá trị thực sự của tư vấn pháp lý nằm ở khả năng triển khai được trong thực tế. Do đó, không kể độ dài ngắn, một thư tư vấn hiệu quả nên có kế hoạch thực hiện, danh sách hồ sơ giấy tờ, các lưu ý là gì.
Ngoài ra, trong bối cảnh quản trị doanh nghiệp hiện nay, nhiều rủi ro không phát sinh ngay tại thời điểm giao dịch, mà xuất hiện nhiều năm sau đó.
Do đó, một thư tư vấn pháp lý của công ty luật không chỉ nên trả lời: “làm thế nào để giao dịch được thực hiện”, mà còn phải trả lời: “làm thế nào để doanh nghiệp có thể bảo vệ quyết định này trong tương lai”.
Đây là góc nhìn mà nhiều doanh nghiệp lớn hiện nay đặc biệt quan tâm.
Một thư tư vấn tốt phải dễ đọc
Một nghịch lý phổ biến là nhiều thư tư vấn càng dài thì càng khó sử dụng.
Trong khi đó, kỹ năng quan trọng của luật sư doanh nghiệp không phải là “viết nhiều”, mà là: biết cái gì cần giữ; cái gì cần lược bỏ; và cái gì cần nhấn mạnh. Vì trong môi trường doanh nghiệp, khả năng truyền đạt rõ ràng đôi khi quan trọng không kém kiến thức pháp lý.
Thư tư vấn pháp lý là một trong những sản phẩm quan trọng nhất của hoạt động hành nghề luật sư doanh nghiệp. Tuy nhiên, giá trị của thư tư vấn không nằm ở số lượng điều luật được trích dẫn, mà nằm ở khả năng giúp doanh nghiệp hiểu vấn đề, nhận diện rủi ro, đưa ra quyết định và tự bảo vệ mình trong tương lai.
Trong bối cảnh môi trường pháp lý và quản trị ngày càng phức tạp, doanh nghiệp không cần một “cuốn giáo trình pháp luật”. Điều họ cần là một tài liệu giúp họ đưa ra những quyết định kinh doanh chính xác, hiệu quả và an toàn.
