Tạm hoãn xuất cảnh Trưởng Văn phòng đại diện thương nhân nước ngoài tại Việt Nam: Điểm mờ trong thực tiễn áp dụng

Một Trưởng Văn phòng đại diện ("VPĐD") của thương nhân nước ngoài có thể bị tạm hoãn xuất cảnh vì khoản nợ thuế của chính VPĐD hay không? Câu hỏi tưởng như chỉ liên quan đến kỹ thuật áp dụng pháp luật này lại đặt ra một vấn đề lớn hơn: liệu doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài có thể dự báo chính xác những rủi ro pháp lý mà họ phải đối mặt hay không.

Kết luận trên không chỉ xuất phát từ cách đọc Điều 28 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP mà còn từ chính bản chất pháp lý của VPĐD theo pháp luật Việt Nam.

Điều đáng chú ý là khi được yêu cầu làm rõ, cơ quan quản lý thuế không đưa ra câu trả lời khẳng định hoặc phủ định, mà chỉ dẫn chiếu các quy định hiện hành để người nộp thuế tự đối chiếu. Trong khi đó, việc tạm hoãn xuất cảnh là biện pháp tác động trực tiếp đến quyền tự do đi lại của cá nhân và có thể gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của doanh nghiệp nếu được áp dụng không thống nhất. Chính vì vậy, vấn đề không còn đơn thuần là Trưởng VPĐD có thuộc diện bị tạm hoãn xuất cảnh hay không, mà là liệu hệ thống pháp luật hiện hành đã đủ rõ để loại bỏ những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn áp dụng hay chưa.

Trưởng VPĐD không thuộc đối tượng bị tạm hoãn xuất cảnh theo quy định hiện hành

Nếu đối chiếu toàn bộ các quy định về tạm hoãn xuất cảnh do nợ thuế, có thể thấy pháp luật hiện hành xác định khá rõ các nhóm cá nhân có thể bị áp dụng biện pháp này, bao gồm người kinh doanh, người đại diện theo pháp luật hoặc chủ sở hữu hưởng lợi của doanh nghiệp, hợp tác xã và một số trường hợp khác được quy định cụ thể. Đáng chú ý, không có quy định nào đề cập đến Trưởng VPĐD của thương nhân nước ngoài.

Một số ý kiến cho rằng cụm từ "các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến việc thực hiện Nghị định" tại Điều 2 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP[1] có thể là căn cứ để mở rộng phạm vi áp dụng. Tuy nhiên, cách hiểu này không phù hợp với kỹ thuật lập pháp cũng như cấu trúc của điều khoản về đối tượng áp dụng. Quy định này chỉ nhằm xác định các cơ quan, tổ chức tham gia thực hiện nghị định, chứ không phải mở rộng nhóm cá nhân có thể bị hạn chế quyền xuất cảnh.

Cách giải thích đó cũng phù hợp với nguyên tắc cơ bản của pháp luật về quyền con người. Một biện pháp hạn chế quyền tự do đi lại chỉ có thể được áp dụng trên cơ sở quy định rõ ràng của pháp luật và phải được giải thích theo hướng chặt chẽ. Khi văn bản không quy định Trưởng VPĐD là đối tượng bị áp dụng thì cơ quan thực thi cũng không có cơ sở để mở rộng phạm vi điều chỉnh thông qua suy luận.

Địa vị pháp lý của VPĐD là cơ sở cho kết luận này

Kết luận trên không chỉ xuất phát từ cách đọc Điều 28 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP mà còn từ chính bản chất pháp lý của VPĐD theo pháp luật Việt Nam.

Theo Luật Thương mại năm 2005 và Nghị định số 07/2016/NĐ-CP, VPĐD của thương nhân nước ngoài chỉ là đơn vị phụ thuộc được thành lập nhằm nghiên cứu thị trường và xúc tiến thương mại, không có tư cách pháp nhân và không được trực tiếp thực hiện hoạt động sinh lợi tại Việt Nam. Quan trọng hơn, VPĐD không phải là doanh nghiệp được thành lập theo Luật Doanh nghiệp.

Hệ quả pháp lý là Trưởng VPĐD cũng không phải là người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp theo nghĩa được sử dụng trong Luật Doanh nghiệp và các quy định về tạm hoãn xuất cảnh do nợ thuế. Người này thực hiện quyền và nghĩa vụ trên cơ sở ủy quyền của thương nhân nước ngoài, chứ không đại diện theo pháp luật cho một pháp nhân Việt Nam. Ngay cả khái niệm "chủ sở hữu hưởng lợi" được bổ sung tại Nghị định số 252/2026/NĐ-CP cũng được xây dựng trên nền tảng của Luật Doanh nghiệp và không thể mặc nhiên áp dụng đối với VPĐD.

Có thể thấy, nếu chỉ xét về mặt pháp lý, cơ sở để khẳng định Trưởng VPĐD của thương nhân nước ngoài không thuộc diện bị tạm hoãn xuất cảnh do khoản nợ thuế của VPĐD là tương đối vững chắc. Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý thuế và xuất nhập cảnh, rủi ro không chỉ phát sinh từ nội dung của quy định mà còn từ cách thức quy định được áp dụng. Chính khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực thi mới là nguyên nhân khiến vấn đề này vẫn chưa có lời giải thực sự rõ ràng.

Vì sao rủi ro vẫn tồn tại trên thực tế?

Nếu chỉ nhìn vào các quy định hiện hành, có thể kết luận rằng Trưởng VPĐD của thương nhân nước ngoài không thuộc đối tượng bị tạm hoãn xuất cảnh do khoản nợ thuế của VPĐD. Tuy nhiên, trên thực tế, câu chuyện không dừng lại ở nội dung của văn bản mà còn phụ thuộc vào cách thức các quy định được vận hành trong hệ thống quản lý thuế và xuất nhập cảnh. Chính khoảng cách giữa quy định và thực thi mới là nguồn gốc của rủi ro.

Thứ nhất, VPĐD vẫn là người nộp thuế theo pháp luật quản lý thuế

Dù không được phép thực hiện hoạt động sinh lợi, VPĐD vẫn được cấp mã số thuế và phải thực hiện nhiều nghĩa vụ về thuế, như khấu trừ, kê khai và nộp thuế thu nhập cá nhân cho người lao động hoặc thực hiện nghĩa vụ thuế nhà thầu trong một số trường hợp. Do đó, khi VPĐD phát sinh khoản nợ thuế hoặc không hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế, cơ quan thuế vẫn đang quản lý một người nộp thuế theo đúng nghĩa của Luật Quản lý thuế.

Trong bối cảnh đó, Trưởng VPĐD thường là người duy nhất hiện diện tại Việt Nam để đại diện làm việc với cơ quan nhà nước. Điều này dễ dẫn đến xu hướng đồng nhất người đứng đầu VPĐD với chủ thể phải chịu trách nhiệm về nghĩa vụ thuế của đơn vị, mặc dù pháp luật hiện hành chưa thiết lập cơ sở pháp lý cho cách tiếp cận này.

Nói cách khác, địa vị của VPĐD trong pháp luật thuế và địa vị của Trưởng VPĐD trong pháp luật về tạm hoãn xuất cảnh không hoàn toàn trùng khớp, và chính sự khác biệt này tạo ra khoảng trống trong quá trình áp dụng.

Thứ hai, quy định về "người nước ngoài có nợ thuế" vẫn còn thiếu ranh giới rõ ràng

Điều 28 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP quy định người nước ngoài có nghĩa vụ thuế quá hạn trước khi xuất cảnh có thể thuộc diện bị tạm hoãn xuất cảnh. Về nguyên tắc, quy định này phải được hiểu là áp dụng đối với nghĩa vụ thuế của chính cá nhân đó, chẳng hạn thuế thu nhập cá nhân hoặc các khoản thuế khác mà cá nhân trực tiếp có nghĩa vụ nộp.

Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn Trưởng VPĐD đều là người nước ngoài và đồng thời là người lao động hưởng lương thông qua chính VPĐD. Trong quá trình quản lý thuế, ranh giới giữa nghĩa vụ thuế của cá nhân và nghĩa vụ khấu trừ, kê khai, nộp thay của VPĐD không phải lúc nào cũng được thể hiện một cách minh bạch trong dữ liệu quản lý. Mặc dù điều này không đồng nghĩa với việc Trưởng VPĐD đương nhiên thuộc diện bị tạm hoãn xuất cảnh, nhưng chính sự thiếu rõ ràng này làm gia tăng nguy cơ phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi.

Đáng lưu ý hơn, đối với người nước ngoài, quy định hiện hành cho phép cơ quan thuế chuyển ngay thông tin sang cơ quan quản lý xuất nhập cảnh khi có căn cứ theo luật định, thay vì áp dụng thời hạn thông báo như đối với một số nhóm đối tượng khác. Vì vậy, nếu xảy ra sai sót trong quá trình xác định đối tượng, hậu quả có thể phát sinh ngay tại thời điểm làm thủ tục xuất cảnh.

Thứ ba, sự thiếu rõ ràng trong hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền làm gia tăng rủi ro

Điều đáng quan tâm không phải là pháp luật quy định chưa đầy đủ, mà là đến nay vẫn chưa có hướng dẫn chính thức để loại bỏ cách hiểu khác nhau trong thực tiễn.

Khi được yêu cầu giải đáp trực tiếp về việc Trưởng VPĐD có thuộc diện bị tạm hoãn xuất cảnh hay không, cơ quan quản lý thuế không đưa ra quan điểm khẳng định hoặc phủ định, mà chỉ dẫn chiếu các quy định hiện hành để người nộp thuế tự đối chiếu. Từ góc độ quản lý nhà nước, cách trả lời này có thể được hiểu là chưa đưa ra kết luận đối với một trường hợp cụ thể. Tuy nhiên, từ góc độ doanh nghiệp, sự im lặng đó đồng nghĩa với việc rủi ro pháp lý vẫn chưa được loại bỏ.

Trong bối cảnh việc tạm hoãn xuất cảnh được thực hiện thông qua cơ chế trao đổi dữ liệu điện tử giữa cơ quan thuế và cơ quan quản lý xuất nhập cảnh, doanh nghiệp và cá nhân thường chỉ biết mình thuộc diện bị tạm hoãn khi đã có mặt tại cửa khẩu. Khi đó, những thiệt hại về lịch công tác, chi phí, uy tín và hoạt động kinh doanh gần như không thể khắc phục ngay lập tức.

Đối với các tập đoàn đa quốc gia, đây không còn là vấn đề thuần túy về thuế mà là rủi ro quản trị. Một quy định thiếu rõ ràng có thể làm giảm khả năng dự báo của môi trường đầu tư, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có nhân sự quản lý cấp khu vực thường xuyên di chuyển giữa nhiều quốc gia.

Doanh nghiệp nên chủ động quản trị rủi ro

Trong khi chờ cơ quan có thẩm quyền làm rõ quy định, các thương nhân nước ngoài có VPĐD tại Việt Nam nên chủ động kiểm soát rủi ro pháp lý thay vì chỉ dựa vào cách hiểu của văn bản.

Trước hết, VPĐD cần thường xuyên rà soát việc thực hiện các nghĩa vụ thuế, đặc biệt là các khoản thuế thu nhập cá nhân phải khấu trừ, kê khai và nộp thay cho người lao động.

Bên cạnh đó, khi chấm dứt hoạt động hoặc thay đổi địa điểm, VPĐD cần hoàn tất đầy đủ các thủ tục quyết toán thuế và chấm dứt hiệu lực mã số thuế để tránh phát sinh các khoản nợ thuế hoặc nghĩa vụ còn treo trên hệ thống quản lý.

Đối với các Trưởng VPĐD là người nước ngoài, trước những chuyến công tác quan trọng, doanh nghiệp cũng nên chủ động kiểm tra tình trạng thực hiện nghĩa vụ thuế của VPĐD cũng như các nghĩa vụ thuế của chính cá nhân nhằm hạn chế rủi ro phát sinh ngoài dự kiến.

Đây không phải là sự thừa nhận rằng Trưởng VPĐD thuộc diện bị tạm hoãn xuất cảnh, mà là một biện pháp quản trị rủi ro cần thiết trong bối cảnh quy định pháp luật vẫn còn tồn tại khoảng trống trong thực tiễn áp dụng.

Ở chiều ngược lại, nếu nhà làm luật thực sự mong muốn mở rộng trách nhiệm của người đứng đầu VPĐD đối với nghĩa vụ thuế của đơn vị, sự thay đổi đó cần được thể hiện trực tiếp trong văn bản quy phạm pháp luật.

Kiến nghị hoàn thiện quy định

Từ góc độ chính sách, vấn đề đặt ra không phải là pháp luật thiếu cơ chế bảo đảm nghĩa vụ thuế, mà là phạm vi áp dụng của cơ chế đó cần được xác định rõ hơn để tránh những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn.

Trước hết, Bộ Tài chính cần có hướng dẫn hoặc giải đáp chính thức về việc áp dụng Điều 28 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP đối với VPĐD của thương nhân nước ngoài. Văn bản này nên khẳng định rõ Trưởng VPĐD không thuộc đối tượng bị tạm hoãn xuất cảnh do khoản nợ thuế của VPĐD, đồng thời làm rõ quy định về "người nước ngoài có nợ thuế" chỉ áp dụng đối với nghĩa vụ thuế của chính cá nhân đó. Một cách hiểu thống nhất sẽ giúp loại bỏ sự thiếu chắc chắn trong quá trình thực thi và hạn chế nguy cơ phát sinh các quyết định hành chính không phù hợp với tinh thần của quy định.

Ở chiều ngược lại, nếu nhà làm luật thực sự mong muốn mở rộng trách nhiệm của người đứng đầu VPĐD đối với nghĩa vụ thuế của đơn vị, sự thay đổi đó cần được thể hiện trực tiếp trong văn bản quy phạm pháp luật. Việc hạn chế quyền tự do đi lại của cá nhân chỉ có thể được thiết lập trên cơ sở quy định minh thị về đối tượng áp dụng, điều kiện, trình tự và cơ chế bảo vệ quyền của người bị áp dụng, thay vì được hình thành thông qua diễn giải hoặc khoảng trống trong quá trình thực thi.

Song song với đó, cơ quan quản lý cũng nên tiếp tục hoàn thiện cơ chế tra cứu và cảnh báo tình trạng tạm hoãn xuất cảnh để người nộp thuế, đặc biệt là người nước ngoài làm việc tại Việt Nam, có thể chủ động kiểm tra và xử lý các nghĩa vụ còn tồn đọng trước khi phát sinh những hệ quả ngoài mong muốn. Một cơ chế quản lý hiệu quả không chỉ bảo đảm thu đúng, thu đủ nghĩa vụ thuế mà còn phải giúp người nộp thuế có khả năng dự báo và tuân thủ pháp luật một cách chủ động.

Kết luận

Đối chiếu các quy định hiện hành, có cơ sở pháp lý khá vững chắc để cho rằng Trưởng VPĐD của thương nhân nước ngoài không thuộc đối tượng bị tạm hoãn xuất cảnh do khoản nợ thuế của VPĐD. Tuy nhiên, chừng nào phạm vi áp dụng của các quy định này vẫn chưa được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn một cách minh thị, rủi ro từ những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn vẫn khó có thể được loại bỏ hoàn toàn.

Xét ở góc độ rộng hơn, vấn đề đặt ra không chỉ là việc xử lý một trường hợp cụ thể, mà còn là yêu cầu bảo đảm tính minh bạch và khả năng dự báo của pháp luật. Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, một môi trường pháp lý đáng tin cậy không chỉ được đo bằng việc có đầy đủ quy định, mà còn ở chỗ họ có thể biết trước, một cách rõ ràng và nhất quán, khi nào quyền và lợi ích của mình có thể bị hạn chế. Đó cũng là lý do việc sớm làm rõ phạm vi áp dụng của biện pháp tạm hoãn xuất cảnh không chỉ góp phần bảo đảm tính đúng đắn trong thực thi pháp luật thuế, mà còn củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp vào môi trường đầu tư và kinh doanh tại Việt Nam.