Sửa Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Doanh nghiệp cần gì để nắm bắt cơ hội

Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa số 04/2017/QH14 sau 8 năm thực thi đã góp phần hình thành khung pháp lý đầu tiên cho hoạt động hỗ trợ nhóm doanh nghiệp chiếm tới hơn 98% số doanh nghiệp Việt Nam[1].Tuy nhiên, trước những thay đổi nhanh chóng, việc nâng cao năng lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (“DNNVV”) trở thành yêu cầu cấp thiết. Do đó, Bộ Tài Chính đang cho lấy ý kiến Dự thảo Luật sửa đổi Luật Hỗ trợ DNNVV (“Dự thảo”)[2], nhằm hoàn thiện cơ chế hỗ trợ DNNVV theo hướng thực chất, hiệu quả hơn.

Căn cứ quan trọng nhất để xác định doanh nghiệp có thuộc nhóm được hỗ trợ hay không, được hỗ trợ ở mức độ nào và có đáp ứng điều kiện tiếp tục nhận hỗ trợ hay không là tổng doanh thu năm.

1. Những thay đổi lớn trong Dự thảo mới

Tiêu chí xác định DNVVN đơn giản, minh bạch và mở rộng hơn

Dự thảo là thay đổi tiêu chí xác định DNNVV. Theo quy định hiện hành, DNNVV được xác định dựa trên nhiều tiêu chí: số lao động tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm, tổng nguồn vốn hoặc tổng doanh thu của năm trước liền kề[3]. Trong khi đó, Dự thảo được định hướng đơn giản hóa cách xác định, ưu tiên sử dụng tiêu chí tổng doanh thu năm để thuận tiện đối chiếu với dữ liệu thuế, bảo hiểm và các hệ thống quản lý nhà nước. Do đó, căn cứ quan trọng nhất để xác định doanh nghiệp có thuộc nhóm được hỗ trợ hay không, được hỗ trợ ở mức độ nào và có đáp ứng điều kiện tiếp tục nhận hỗ trợ hay không là tổng doanh thu năm.

Đồng thời Dự thảo mở rộng khái niệm về các đối tượng được ưu tiên áp dụng chính sách hỗ trợ bao gồm DNNVV do người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ; doanh nghiệp kinh doanh bền vững, bao trùm và áp dụng tiêu chuẩn ESG. Đây là điểm cho thấy chính sách hỗ trợ DNNVV đang dịch chuyển theo hướng gắn với mục tiêu phát triển bền vững. Doanh nghiệp không chỉ được đánh giá qua quy mô doanh thu, số lao động hoặc tổng nguồn vốn mà còn qua cách doanh nghiệp tạo giá trị cho xã hội, môi trường và cộng đồng. Hơn nữa, Dự thảo hướng đến thông qua bản chất vận hành của doanh nghiệp như sử dụng lao động đúng quy định, có chính sách thân thiện với môi trường, kiểm soát phát thải, truy xuất nguồn gốc hàng hóa, quản trị nội bộ minh bạch, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tuân thủ pháp luật,v.v.. chứ không chỉ dựa trên nội dung được ghi nhận trong hồ sơ giới thiệu.

Hỗ trợ DNNVV theo các lĩnh vực ưu tiên phát triển

Dự thảo đề cập đến các cơ chế như cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị và tài sản vô hình thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp truyền thống[4]; chế độ kế toán đơn giản cho doanh nghiệp siêu nhỏ; trách nhiệm của địa phương và chủ đầu tư hạ tầng trong việc dành diện tích đất nhất định cho DNNVV thuê với giá ưu đãi; tiếp cận tài sản công dôi dư (trụ sở, nhà xưởng) thông qua hình thức minh bạch và hỗ trợ nền tảng số dùng chung[5]. Thực tế cho thấy một trong những vấn đề khó khăn trên thực tiễn của nhóm doanh nghiệp này không chỉ là thiếu ý tưởng kinh doanh mà là thiếu tài sản bảo đảm, thiếu mặt bằng, thiếu công nghệ và thiếu khả năng tiếp cận các nguồn lực chính thức. Nếu được thể chế hóa phù hợp, đây có thể là thay đổi quan trọng đối với DNNVV. Thay đổi này sẽ giúp DNNVV nâng cao sức cạnh tranh bởi gắn liền với việc nâng cao năng lực công nghệ, khả năng đổi mới và khả năng tham gia thị trường. Nhìn chung, chính sách này cho thấy Dự thảo đang chuyển từ mô hình hỗ trợ DNNVV theo chiều rộng sang hỗ trợ có trọng tâm gắn với các động lực tăng trưởng mới.

Phát triển hệ sinh thái hỗ trợ DNNVV

Dự thảo định hướng phát triển hệ sinh thái hỗ trợ DNNVV theo hướng toàn diện hơn thay vì chỉ điều chỉnh riêng lẻ từng nhóm chủ thể hỗ trợ. Trọng tâm của chính sách là mở rộng và làm rõ vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái, bao gồm Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức trung gian, tổ chức tài chính, hiệp hội doanh nghiệp, vườn ươm, cơ sở đào tạo và đội ngũ tư vấn viên. Dự thảo xem các chủ thể này như những cầu nối giữa chính sách của Nhà nước với nhu cầu thực tế của DNNVV. Theo đó, các hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức hỗ trợ và cơ quan đầu mối tại địa phương sẽ được tăng cường vai trò trong điều phối, tư vấn, đào tạo và cung cấp dịch vụ hỗ trợ cho doanh nghiệp. Cách tiếp cận này có thể tạo nền tảng tốt hơn cho việc điều phối nguồn lực, liên kết dịch vụ hỗ trợ và nâng cao chất lượng hỗ trợ DNNVV đồng thời giúp chính sách hỗ trợ đi vào thực tiễn hiệu quả hơn, thay vì phân tán hoặc phụ thuộc quá nhiều vào từng cơ quan riêng lẻ.

Đổi mới công cụ, phương thức và cơ chế thực hiện hỗ trợ DNNVV

Dự thảo cũng định hướng lại phương thức tài chính hỗ trợ cho doanh nghiệp từ “chi theo hoạt động” sang “chi theo kết quả và đầu ra”. Khi quy trình được số hóa, dữ liệu trở thành trung tâm thì việc tiếp nhận, xét duyệt, theo dõi, giải ngân, nghiệm thu và đánh giá hiệu quả hỗ trợ có thể ngày càng dựa trên dữ liệu điện tử. Điều này giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào xử lý thủ công, hạn chế tình trạng thiếu minh bạch và tạo điều kiện để doanh nghiệp theo dõi tiến độ dễ dàng hơn. Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu số hóa toàn bộ quy trình hỗ trợ DNNVV, từ đăng ký, xét duyệt, triển khai, theo dõi, giám sát đến đánh giá và công khai thông tin. Việc xây dựng nền tảng thông tin hỗ trợ DNNVV và cơ chế điều phối số có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận chính sách nhanh hơn, đồng thời tăng tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản lý nhà nước.

DNNVV nên nghiên cứu yêu cầu pháp lý, tiêu chuẩn sản phẩm và quy chuẩn kỹ thuật tại các thị trường nước ngoài, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn nước ngoài, đối tác quốc tế và kênh phân phối mới.

2. Doanh nghiệp Việt làm gì để lớn lên 

Từ các điểm đổi mới của Dự thảo, có thể thấy chính sách hỗ trợ trong thời gian tới sẽ không chỉ dừng ở việc hỗ trợ chung mà chuyển sang hướng hỗ trợ có điều kiện, có trọng tâm và gắn với năng lực phát triển thực tế của doanh nghiệp. Vì vậy, DNNVV cần chủ động chuẩn bị để nắm bắt cơ hội từ các thay đổi này.

Thứ nhất, rà soát điều kiện thuộc diện DNNVV và nhóm ưu tiên hỗ trợ.

Doanh nghiệp cần kiểm tra lại các tiêu chí về doanh thu, lao động, vốn, lĩnh vực hoạt động và khả năng thuộc nhóm ưu tiên như DNNVV do phụ nữ làm chủ, doanh nghiệp sử dụng lao động yếu thế, doanh nghiệp kinh doanh bền vững, doanh nghiệp tạo tác động xã hội, doanh nghiệp áp dụng ESG. Việc xác định đúng nhóm đối tượng sẽ giúp doanh nghiệp chủ động tiếp cận các chương trình hỗ trợ phù hợp ngay khi chính sách mới được triển khai.

Thứ hai, chuẩn hóa tài chính, kế toán và dữ liệu kinh doanh để tăng khả năng tiếp cận vốn.

Khi Dự thảo mở rộng cơ chế hỗ trợ tài chính theo hướng xem xét dòng tiền, dữ liệu, chuỗi giá trị, tài sản vô hình và tài sản hình thành trong tương lai, DNNVV cần minh bạch báo cáo tài chính, hoàn thiện phương án kinh doanh và quản trị dữ liệu vận hành. Đây là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp tận dụng các cơ hội từ tín dụng ưu đãi, bảo lãnh tín dụng, Quỹ Phát triển DNNVV cũng như các công cụ tài chính khác.

Thứ ba, xây dựng lộ trình chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và bảo hộ tài sản trí tuệ.

Các chính sách mới dành trọng tâm lớn cho công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và tài sản trí tuệ. Do đó, DNNVV nên sớm đánh giá mức độ sẵn sàng, xác định nhu cầu ứng dụng công nghệ, chuẩn hóa quy trình nội bộ và bảo hộ các tài sản như nhãn hiệu, phần mềm, sáng chế, bí mật kinh doanh, mô hình kinh doanh mới đồng thời chủ động thực hiện việc chuyển đổi số áp dụng công nghệ tương ứng với các nội dung được nêu trên. Đây sẽ là cơ sở để doanh nghiệp tiếp cận các chương trình hỗ trợ công nghệ, chuyển giao công nghệ và nền tảng số dùng chung.

Thứ tư, chủ động nâng cấp năng lực và tham gia mở rộng thị trường.

Với định hướng hỗ trợ DNNVV tham gia thương mại điện tử, logistics, xúc tiến thương mại, mua sắm công, chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế, doanh nghiệp cần đảm bảo chất lượng sản phẩm, chứng nhận, tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc, hồ sơ năng lực và năng lực tuân thủ. Đồng thời, DNNVV nên nghiên cứu yêu cầu pháp lý, tiêu chuẩn sản phẩm và quy chuẩn kỹ thuật tại các thị trường nước ngoài, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn nước ngoài, đối tác quốc tế và kênh phân phối mới. Đây là điều kiện để DNNVV kết nối hiệu quả hơn với doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI, thị trường xuất khẩu và các chương trình mua sắm công.

Thứ năm, chủ động tham gia hệ sinh thái hỗ trợ DNNVV.

Dự thảo nhấn mạnh vai trò của hệ sinh thái hỗ trợ DNNVV, bao gồm cơ quan nhà nước đầu mối ở trung ương và địa phương, hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức trung gian hỗ trợ doanh nghiệp, tổ chức tài chính, quỹ hỗ trợ, vườn ươm, cơ sở đào tạo, tổ chức tư vấn và mạng lưới tư vấn viên. Đây được xem là những chủ thể trong hệ sinh thái. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động kết nối với các chủ thể này để tiếp cận nhanh hơn với thông tin chính sách, tư vấn pháp lý, đào tạo quản trị, hỗ trợ vốn, hỗ trợ công nghệ, đổi mới sáng tạo và mở rộng thị trường. Việc tham gia hệ sinh thái hỗ trợ cũng giúp DNNVV tránh tiếp cận chính sách một cách rời rạc, đồng thời tăng khả năng lựa chọn đúng chương trình hỗ trợ phù hợp với nhu cầu và giai đoạn phát triển của mình.

Nhìn chung, việc sửa đổi Luật Hỗ trợ DNNVV sẽ mở ra nhiều cơ hội mới cho DNNVV nhưng hiệu quả tiếp cận các chính sách này sẽ phụ thuộc đáng kể vào mức độ chuẩn bị và thích nghi của từng doanh nghiệp. Trong giai đoạn tới, DNNVV nên chủ động chuẩn hóa quản trị, minh bạch tài chính, xây dựng chuyển lộ trình chuyển đổi dữ liệu, nâng cao năng lực công nghệ và tăng cường kết nối với hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp. Đây là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp tiếp cận hiệu quả các chính sách mới đồng thời chuyển hóa luồng gió mới trong chính sách hỗ trợ của Nhà nước để gỡ bỏ mác doanh nghiệp vừa và nhỏ.