Sự thiếu nhất quán trong quy định về khuyến mại rượu hiện nay

Khuyến mại là hoạt động xúc tiến thương mại của thương nhân nhằm thúc đẩy việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ bằng cách dành cho khách hàng những lợi ích nhất định[1]. Tuy nhiên, không phải bất kỳ hàng hóa nào cũng được khuyến mại hoặc dùng để khuyến mại. Một trong số những hàng hóa mà các doanh nghiệp thường xuyên quan tâm trong lĩnh vực khuyến mại là rượu, trên thực tế, việc khuyến mại rượu hoặc dùng rượu để khuyến mại cũng là vướng mắc chung của nhiều doanh nghiệp hiện nay. Những tồn tại này có một phần lớn từ sự thiếu thống nhất trong những quy định của pháp luật hiện hành. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích sự thiếu thống nhất này, từ đó, giúp các doanh nghiệp, cũng như các cơ quan quản lý nhìn nhận rõ ràng hơn về hoạt động khuyến mại đối với loại hàng hóa đặc biệt là rượu để có những điều chỉnh phù hợp.

Trước khi Nghị định 105/2017/NĐ-CP[2] có hiệu lực vào ngày 01/11/2017

Theo quy định tại Điều 100 Luật Thương mại 2005, các hành vi bị cấm trong hoạt động khuyến mại bao gồm:

“…

2.  Sử dụng hàng hóa, dịch vụ dùng để khuyến mại là hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh; hàng hóa, dịch vụ hạn chế kinh doanh;…

…

4. Khuyến mại hoặc sử dụng thuốc lá, rượu có độ cồn từ 30 độ trở lên để khuyến mại dưới mọi hình thức.

…”

Đồng thời, trước khi Nghị định 105/2017/NĐ-CP có hiệu lực vào ngày 01/11/2017, việc kinh doanh rượu được điều chỉnh lần lượt bởi các Nghị định 40/2008/NĐ-CP[3] và Nghị định 94/2012/NĐ-CP[4].

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 4 của cả Nghị định 40/2008/NĐ-CP và Nghị định 94/2012/NĐ-CP, rượu thuộc nhóm hàng hóa Nhà nước hạn chế kinh doanh. Do đó, căn cứ vào Khoản 2 Điều 100 Luật Thương mại 2005 như nêu trên, thương nhân bị cấm sử dụng rượu làm hàng hóa dùng để khuyến mại.

Tiếp đó, theo Khoản 4 Điều 100 Luật Thương mại 2005 thì thương nhân bị cấm khuyến mại hoặc sử dụng rượu có độ cồn từ 30 độ trở lên để khuyến mại dưới mọi hình thức.

Vì vậy, có thể hiểu, thương nhân chỉ có thể khuyến mại rượu có độ cồn dưới 30 độ. Cách hiểu này là phù hợp vì Khoản 3 Điều 20, Khoản 7 Điều 4 Nghị định 37/2006/NĐ-CP ngày 04/4/2006 quy định chi tiết Luật Thương mại về hoạt động xúc tiến thương mại khi quy định về các trường hợp đình chỉ thực hiện chương trình khuyến mại hoặc các loại hàng hóa không được dùng để khuyến mại đều không đề cập đến trường hợp khuyến mại rượu có độ cồn dưới 30 độ.

Sau khi Nghị định 105/2017/NĐ-CP có hiệu lực đến trước khi Nghị định 81/2018/NĐ-CP[5] có hiệu lực vào ngày 15/7/2018

Kể từ ngày Nghị định 105/2017/NĐ-CP có hiệu lực, Khoản 1 Điều 4 của Nghị định này quy định “Kinh doanh rượu thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện”, thay vì thuộc nhóm hàng hóa Nhà nước hạn chế kinh doanh như các Nghị định trước đó. Điều này khiến cho việc sử dụng rượu làm hàng hóa khuyến mại không còn bị cấm theo quy định tại Khoản 2 Điều 100 Luật Thương mại 2005. Thay vào đó, thương nhân chỉ còn bị cấm khuyến mại hoặc sử dụng rượu có độ cồn từ 30 độ trở lên để khuyến mại dưới mọi hình thức theo quy định tại Khoản 4 Điều 100 Luật Thương mại 2005. Nói cách khác, thương nhân có thể khuyến mại hoặc sử dụng rượu có độ cồn dưới 30 độ để làm hàng hóa khuyến mại.

Sau khi Nghị định 81/2018/NĐ-CP có hiệu lực

Nếu như ở hai giai đoạn trước, việc khuyến mại hoặc sử dụng rượu làm hàng hóa khuyến mại được quy định khá minh thị thì kể từ thời điểm Nghị định 81/2018/NĐ-CP có hiệu lực, vướng mắc đã bắt đầu xảy ra liên quan đến sự khác biệt trong quy định giữa Nghị định này và Luật Thương mại 2005, Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019.

Cụ thể, theo quy định tại Khoản 4 Điều 100 Luật Thương mại 2005, được sửa đổi bởi Điểm a Khoản 3 Điều 35 Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019, thương nhân bị cấm “Khuyến mại hoặc sử dụng thuốc lá, rượu, bia có độ cồn từ 15 độ trở lên để khuyến mại dưới mọi hình thức”.

Theo quy định này, có thể hiểu là việc cấm khuyến mại hoặc sử dụng rượu để làm hàng hóa khuyến mại chỉ áp dụng đối với rượu có độ cồn từ 15 độ cồn trở lên, thương nhân hoàn toàn được phép khuyến mại hoặc sử dụng rượu có độ cồn dưới 15 độ để làm hàng hóa khuyến mại.

Tuy nhiên, theo quy định tại Khoản 1, Khoản 2 Điều 5 Nghị định 81/2018/NĐ-CP thì hàng hóa được khuyến mại hoặc được sử dụng làm hàng hóa khuyến mại đều không bao gồm rượu. Điều này có nghĩa thương nhân không được khuyến mại rượu hoặc sử dụng rượu làm hàng hóa khuyến mại dù cho độ cồn của rượu là bao nhiêu.

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 93, Khoản 3 Điều 94 Luật Thương mại 2005, hàng hóa được khuyến mại hoặc được dùng để khuyến mại phải là hàng hóa được kinh doanh hợp pháp, vậy câu hỏi đặt ra là nếu thương nhân đủ điều kiện kinh doanh rượu, thì có được phép thực hiện khuyến mại hoặc sử dụng rượu dưới 15 độ cồn để khuyến mại hay không, vì trường hợp này, thương nhân không làm trái luật[6]?

Luật Thương mại 2005 chỉ quy định thương nhân bị cấm “Khuyến mại hoặc sử dụng thuốc lá, rượu, bia có độ cồn từ 15 độ trở lên để khuyến mại dưới mọi hình thức” mà chưa có quy định nào rõ ràng về việc thương nhân được phép khuyến mại hoặc sử dụng rượu để khuyến mại, do đó, khi Nghị định 81/2018/NĐ-CP quy định hàng hóa được khuyến mại hoặc được sử dụng làm hàng hóa khuyến mại đều không bao gồm rượu sẽ không thể được xem là “quy định khác nhau về cùng một vấn đề” với Luật Thương mại 2005. Do đó, trường hợp này, nguyên tắc về giải quyết xung đột pháp luật tại Khoản 2 Điều 156 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 sẽ không được áp dụng. Hay nói cách khác, việc khuyến mại hoặc sử dụng rượu làm hàng hóa khuyến mại là không được phép theo quy định của pháp luật về khuyến mại hiện hành. Điều này cũng phù hợp với thực tế áp dụng quy định của các cơ quan Nhà nước. Cụ thể, theo thông tin mà chúng tôi tìm hiểu, hiện nay khi được hỏi về khả năng thực hiện khuyến mại rượu (dù dưới 15 độ cồn) thì Sở Công thương ở một số địa phương đều trả lời rượu không thuộc hàng hóa được khuyến mại hoặc được sử dụng làm hàng hóa khuyến mại[7].

Tuy vậy, cách hiểu như trên cũng tồn tại một số điểm không thống nhất nhất định. Cụ thể, Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 được ban hành ngày 14/6/2019, sau thời điểm có hiệu lực của Nghị định 81/2018/NĐ-CP, tuy nhiên, tại Điểm a Khoản 3 Điều 35 của Luật này chỉ thay thế cụm từ “rượu có độ cồn từ 30 độ trở lên” bằng cụm từ “rượu, bia có độ cồn từ 15 độ trở lên” tại Khoản 4 Điều 100 Luật Thương mại 2005. Nếu hiểu theo hướng thương nhân không được khuyến mại hoặc sử dụng rượu để khuyến mại, bất kể độ cồn của rượu là bao nhiêu, câu hỏi đặt ra là tại sao Luật này không sửa đổi quy định tại Khoản 4 Điều 100 Luật Thương mại 2005 theo hướng loại bỏ hoàn toàn từ “rượu” ra khỏi quy định này. Điều này cũng tiếp tục được lặp lại đối với quy định tại Khoản 4 Điều 32 Nghị định 117/2020/NĐ-CP ngày 28/9/2020 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, khi Nghị định này vẫn đề cập đến cụm từ “rượu, bia có độ cồn dưới 15 độ”. Hoặc một trường hợp khác, trong chính quy định tại Khoản 3 Điều 22 Nghị định 81/2018/NĐ-CP cũng nhắc đến cụm từ “sử dụng rượu, bia để khuyến mại cho người dưới 18 tuổi”, điều này có thể bị xem là dư thừa nếu đã xem rượu không phải là hàng hóa được khuyến mại hoặc được sử dụng để khuyến mại.

Tóm lại, việc hiểu quy định về rượu (bất kể độ cồn), không được khuyến mại hoặc sử dụng làm hàng hóa khuyến mại có thể là cách hiểu hợp lý theo như phân tích ở trên cũng như thực tế áp dụng tại các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Tuy nhiên, với việc còn tồn tại nhiều điểm chưa thống nhất, chưa hợp lý trong quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật có thể khiến nhiều doanh nghiệp băn khoăn hoặc gặp các vướng mắc trong hoạt động khuyến mại. Do đó, chúng tôi nhận thấy sự cần thiết của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc rà soát toàn diện các quy định của pháp luật liên quan đến hoạt động khuyến mại rượu để các doanh nghiệp có thể tiếp cận một cách minh thị hơn, tránh các sai sót và rủi ro có thể xảy đến trong quá trình tiến hành hoạt động khuyến mại tại doanh nghiệp.