Sử dụng AI trong hành nghề luật: Cân bằng giữa hiệu quả và đạo đức nghề nghiệp

Công nghệ và số hóa đang thay đổi nhanh chóng các ngành nghề chuyên môn, lĩnh vực pháp lý không nằm ngoài vòng xoáy đó. Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đã và đang trở thành một công cụ mạnh mẽ, giúp các luật sư và chuyên gia pháp lý nâng cao hiệu quả công việc, từ nghiên cứu tài liệu đến phân tích hợp đồng. Tuy nhiên, sự tiện lợi này đi kèm với những thách thức về đạo đức nghề nghiệp, bảo mật thông tin và trách nhiệm pháp lý.

Với sự phát triển của hơn 1.800 công cụ công nghệ pháp lý (Legal Tech) trên thị trường tính đến năm 2025, việc sử dụng AI không chỉ là xu hướng mà còn là yếu tố quyết định sự cạnh tranh của các công ty luật[1].

Các khái niệm cơ bản về AI trong pháp lý

Để hiểu rõ vai trò của AI trong lĩnh vực pháp lý, cần nắm bắt các khái niệm cốt lõi trong lĩnh vực này. AI được định nghĩa là khả năng của hệ thống máy tính mô phỏng các chức năng nhận thức của con người, chẳng hạn như lý luận, học hỏi từ dữ liệu mới và đưa ra quyết định. Trong đó, học máy (Machine Learning - ML) là một tập con quan trọng, sử dụng thống kê để phân tích dữ liệu, xác định mẫu hình và dự đoán mà không cần sự can thiệp trực tiếp từ con người. Generative AI (AI sinh tạo), bao gồm các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models - LLMs) như GPT-4, có khả năng xử lý dữ liệu đa dạng từ văn bản, hình ảnh, âm thanh,… để tạo ra nội dung mới dựa trên yêu cầu của người dùng.

Các mô hình nền tảng (Foundation Models) được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ mà không cần nhãn, cho phép chúng thích nghi với nhiều ứng dụng chuyên biệt. Ngoài ra, AI Agents đại diện cho thế hệ AI tiên tiến hơn, có khả năng thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn, lập kế hoạch lặp lại và giải quyết vấn đề đa bước một cách tự động. Những khái niệm này không chỉ là lý thuyết mà đã được kiểm chứng trong thực tế, cho thấy quy trình từ dữ liệu đầu vào đến ứng dụng thực tế như tạo văn bản pháp lý hoặc phân tích hình ảnh.

Khi áp dụng AI vào pháp lý, cần xem xét các yếu tố đặc thù như nguồn dữ liệu và quyền sở hữu, chủ thể dữ liệu, vai trò của nhà phát triển hoặc triển khai, mục đích sử dụng, sự tham gia của con người, và tiềm ẩn thiên kiến thuật toán. Những yếu tố này nhấn mạnh rằng AI không phải là công cụ "thần kỳ" mà đòi hỏi sự đánh giá kỹ lưỡng để đảm bảo tính công bằng và đáng tin cậy. Nếu dữ liệu huấn luyện AI bị thiên kiến, kết quả phân tích pháp lý có thể dẫn đến quyết định sai lầm, ảnh hưởng đến kết quả công việc.

Ứng dụng AI trong hành nghề luật

AI đang cách mạng hóa trong hoạt động hành nghề luật bằng cách tối ưu hóa các quy trình truyền thống, giúp luật sư tập trung vào các nhiệm vụ chiến lược thay vì công việc lặp lại. Thị trường Legal Tech đã chứng kiến sự bùng nổ với hơn 100 công cụ mới ra mắt chỉ trong năm 2023, bao gồm các nền tảng như Harvey, Casetext và LexisNexis[2]. Những công cụ này được phân loại theo chức năng: quản lý hợp đồng, phân tích tài liệu, công cụ workflow, và nhiều hơn nữa.

Trong tương lai, AI sẽ làm thay đổi vai trò của luật sư. Thay vì dành hàng giờ nghiên cứu thủ công, luật sư có thể sử dụng NLP (Natural Language Processing) để xử lý văn bản pháp lý phức tạp, hoặc ML để dự đoán kết quả vụ án dựa trên dữ liệu lịch sử. Generative AI Assistants có thể cá nhân hóa dịch vụ theo nhu cầu khách hàng, trong khi tích hợp blockchain với AI mang lại giao dịch an toàn và minh bạch, chẳng hạn như hợp đồng thông minh tự động kiểm tra tuân thủ.

Lợi ích hiệu quả là rõ ràng, dịch vụ khách hàng được nâng cao với tốc độ và độ chính xác cao hơn, dẫn đến sự hài lòng lớn hơn và mở rộng tiếp cận dịch vụ pháp lý cho nhiều đối tượng. Các công ty luật sử dụng AI hiệu quả sẽ có lợi thế cạnh tranh, đặc biệt trong bối cảnh quy định và đạo đức đang chưa có một khung pháp lý hay một hướng dẫn rõ ràng. Một số trường hợp, AI có thể phân tích tập dữ liệu lớn để xác định mẫu hình trong kiện tụng, giúp dự báo rủi ro và tối ưu hóa chiến lược. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả tối đa, luật sư cần cập nhật liên tục các tiến bộ AI, tránh tình trạng lạc hậu trong một ngành vốn bảo thủ, ít thay đổi cũng như ít chịu sự tác động của công nghệ như nghề luật[3].

Ứng dụng AI trong lĩnh vực hợp đồng

Một ứng dụng cụ thể của AI là trong lĩnh vực hợp đồng, nơi công nghệ này hoạt động qua một "stack"[4] đa lớp, từ cơ sở hạ tầng tính toán (như GPU) đến các mô hình đã huấn luyện và ứng dụng cuối cùng. AI sử dụng thuật toán để học từ dữ liệu, dự đoán và tạo nội dung, giúp tự động hóa việc soạn thảo, phân tích và quản lý hợp đồng.

Có bốn yếu tố chính cần xem xét trong hợp đồng liên quan đến AI: (1) Kiểm soát hệ thống AI; (2) Sử dụng dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ; (3) Rủi ro pháp lý/quy định; và (4) Bồi thường/trách nhiệm. Chẳng hạn như khi sử dụng công cụ như Harvey, luật sư có thể nhanh chóng phân tích hợp đồng sáp nhập, tóm tắt báo cáo tài chính hoặc tạo tài liệu mới. Demo thực tế cho thấy giao diện thân thiện, nơi AI xử lý các nhiệm vụ phức tạp chỉ trong vài giây, tiết kiệm thời gian đáng kể so với phương pháp thủ công.

Hiệu quả ở đây không chỉ dừng lại ở tốc độ mà còn ở độ chính xác, giúp giảm lỗi con người và tăng cường tuân thủ. Tuy nhiên, để cân bằng, cần đảm bảo rằng AI không vượt quá giới hạn kiểm soát của con người, tránh tình trạng phụ thuộc hoàn toàn dẫn đến rủi ro không lường trước. Hơn nữa, đối với các luật sư trẻ, việc sử dụng các công cụ AI trong hợp đồng sẽ là rủi ro khôn lường, khi kinh nghiệm và sự trải nghiệm nghề nghiệp chưa đủ nhiều để giúp luật sư nhận ra những sai sót và biến số khác biệt giữa thực tế và kết quả từ công cụ.

Nguồn: PitchBook

Rủi ro đạo đức và pháp lý trong sử dụng AI

Mặc dù AI mang lại hiệu quả vượt trội, nhưng các vấn đề đạo đức là rào cản lớn nhất. Với Generative AI và công nghệ mới nổi, các luật sư và những người hành nghề luật cần cân nhắc tuân thủ các nguyên tắc đạo đức cơ bản: (1) Trách nhiệm. Luật sư cần đánh giá lợi ích so với lạm dụng trong quá trình sử dụng các công cụ cũng như ai là người chịu trách nhiệm khi xảy ra vấn đề trong quá trình sử dụng; (2) Sự tin cậy. Việc đánh giá kết quả nhất quán và đủ sự tin cậy để hỗ trợ luật sư đem đến kết quả công việc tốt hơn cho khách hàng; (3) Riêng tư. Tôn trọng quyền dữ liệu là việc cần được ưu tiên, đặc biệt là dữ liệu đầu vào; (4) Kiểm soát. Ngăn chặn, tránh lạm dụng hay nói cách khác là tránh lạm dụng các công cụ AI trong quá trình hành nghề nên được luật sư cân nhắc thấu đáo; (5) An toàn và bảo mật; (6) Minh bạch; (7) Công bằng; và (8) Cập nhật. Cập nhật các công cụ mới và cả khung pháp lý quản lý đối với hoạt động này.

Các hướng dẫn từ các tổ chức uy tín như Hiệp hội Luật sư Mỹ (ABA) hay Hiệp hội Luật sư Bang New York, nhấn mạnh nhu cầu tiết lộ sử dụng AI trong tài liệu tòa án và kiểm tra chính xác bởi con người. Các tòa án liên bang đã ban hành quy định yêu cầu chứng nhận rằng nội dung do AI tạo ra đã được xác minh, tránh trường hợp "nghiên cứu sai" như đã xảy ra trong một số vụ việc[5].

Các yếu tố đạo đức chính bao gồm năng lực hiểu rủi ro công nghệ, bảo mật (giữ bí mật khách hàng), giao tiếp (tư vấn khách hàng), phí hợp lý (không tính phí cho thời gian tiết kiệm nhờ AI), và giám sát (đào tạo nhân viên về GenAI). Một ví dụ thảo luận là trường hợp công ty Tech Innovations Inc. sử dụng LegalTech để quản lý hợp đồng: mặc dù hiệu quả, nhưng rủi ro như quên quy định, cảnh báo sai hoặc vi phạm bảo mật có thể xảy ra nếu không có giám sát đạo đức. Thiên kiến thuật toán cũng là vấn đề lớn, có thể dẫn đến phân biệt đối xử trong phân tích pháp lý.

Cân bằng trong việc ứng dụng AI và rủi ro nghề nghiệp

Để cân bằng giữa hiệu quả và đạo đức, các công ty luật cần áp dụng thực hành tốt nhất trong quản lý rủi ro. Quản trị AI bắt đầu từ các câu hỏi cơ bản: AI được sử dụng ở đâu? Tài nguyên dành cho AI là gì? Tác động tích cực được đo lường ra sao? Nhà cung cấp thứ ba có sử dụng AI? Ai chịu trách nhiệm?

Về sở hữu dữ liệu, cần đánh giá rõ quyền sở hữu, hiểu các quyền liên quan và tài liệu hóa mọi thứ. Trong quan hệ với nhà cung cấp, công ty luật, luật sư cần thực hiện thẩm định kỹ lưỡng, giám sát qua chỉ số KPI và đánh giá khả năng cung cấp dịch vụ để đưa ra lựa chọn tốt nhất với điều kiện đầu tiên là an toàn nhất. Nghề luật, cũng gần như ngành y, không có chỗ cho những sai sót đáng tiếc có thể “đánh bay” thương hiệu và uy tín trăm năm gầy dựng trong vòng một vụ việc, một khách hàng. Trong kiện tụng, tránh rủi ro mất uy tín với khách hàng do những thông tin chưa được rà soát, kiểm tra kỹ lưỡng sau khi có sự trợ giúp bằng AI. Việc bảo quản tài liệu AI và sử dụng công nghệ dưới sự giám sát chặt chẽ của phòng ban, và người có thẩm quyền, chuyên môn trong công ty luật là hết sức cần thiết. Tóm lại, quản lý rủi ro và tuân thủ hướng dẫn nội bộ chi tiết từ công ty luật là hai yếu tố quan trọng trong hành nghề luật và sử dụng AI trong bối cảnh thay đổi nhanh chóng của nghề luật. Các công ty luật và luật sư trên toàn cầu cũng nhấn mạnh rằng luật AI mới đang phát triển, với trọng tâm vào quyền dữ liệu và minh bạch, do đó, các công ty cần chú ý đến các trường hợp pháp lý quan trọng và đảm bảo vai trò “lãnh đạo tối cao” của công ty luật trong giám sát AI. Bằng cách thiết lập chính sách nội bộ, đào tạo thường xuyên và cập nhật quy định, luật sư có thể tận dụng AI mà không từ bỏ đạo đức nghề nghiệp, một phạm trù không được phép trong nghề luật.

Sử dụng AI trong hành nghề luật mang lại cơ hội lớn để tăng hiệu quả, từ phân tích nhanh chóng đến dự đoán chính xác, giúp ngành pháp lý trở nên tiếp cận hơn và cạnh tranh hơn. Tuy nhiên, để đạt được cân bằng thực sự, đạo đức phải là nền tảng: từ minh bạch, công bằng đến trách nhiệm. AI và các công cụ từ AI không thay thế con người mà hỗ trợ, đòi hỏi sự giám sát liên tục và thích ứng của công ty luật và luật sư với quy định mới. Trong bối cảnh này, các luật sư thành công sẽ là những người không chỉ khai thác công nghệ mà còn bảo vệ các giá trị cốt lõi của nghề nghiệp. Chỉ khi hiệu quả và đạo đức song hành, AI mới thực sự trở thành bạn đồng hành đáng tin cậy trong lĩnh vực hành nghề luật không chỉ trên thế giới mà còn ngay tại Việt Nam.