Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia: Khi Nhà nước xác định khoa học và công nghệ là mũi nhọn phát triển kinh tế

Tập trung triển khai đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo nền tảng cho phát triển lực lượng sản xuất mới, hiện đại được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của nhiệm kỳ Đại hội XIV[1]. Với định hướng này, yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế phân bổ, quản lý và sử dụng nguồn lực cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở nên rõ nét, theo hướng ưu tiên.

Quỹ có chức năng tài trợ, đặt hàng thực hiện chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; hỗ trợ nâng cao năng lực khoa học và công nghệ quốc gia.

Dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (Dự thảo NĐ) đang được lấy ý kiến và ban hành nhằm thể chế hoá đầy đủ các chủ trương, chính sách của Đảng và thiết lập một hành lang pháp lý đầy đủ, đồng bộ với quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 (Luật KHCN&ĐMST)[2] của Việt Nam.

Thực tiễn hoạt động cho thấy khung pháp lý hiện hành đối với hoạt động này vẫn còn một số hạn chế như  (i) thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng về mô hình tổ chức, phân định trách nhiệm trong bộ máy điều hành; (ii) nhiều nhiệm vụ mới đã được giao nhưng chưa được quy định chính thức; (iii) cơ chế tài chính hiện hành chưa phù hợp với đặc thù Quỹ là tổ chức trung gian tài chính, không cung cấp dịch vụ sự nghiệp công có thu, dẫn đến hạn chế về tự chủ, nhân lực và hiệu quả điều hành.

Nghị định số 265/2025/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật KHCN&ĐMST 2025 quy định khung cơ chế tài chính áp dụng đối với về Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (Quỹ). Tuy nhiên, Nghị định này chưa quy định cụ thể, đầy đủ về mô hình tổ chức, bộ máy và cơ chế hoạt động của Quỹ, dẫn đến chưa bảo đảm tính đồng bộ giữa cơ chế tài chính và cơ chế tổ chức thực hiện theo quy định mới của luật. Bên cạnh đó, Luật KHCN&ĐMST 2025 quy định Quỹ có chức năng tài trợ, đặt hàng thực hiện chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; hỗ trợ nâng cao năng lực khoa học và công nghệ quốc gia. Tuy nhiên, do chưa có quy định cụ thể về mô hình tổ chức, bộ máy và cơ chế hoạt động của Quỹ dẫn đến hiện nay trên thực tế còn gặp nhiều vướng mắc, đặc biệt trong việc phân định trách nhiệm giữa các chủ thể trong bộ máy quản lý và điều hành Quỹ, dẫn đến tình trạng chậm trễ trong thực hiện.

Các quy định về thể chế, cơ chế và nguồn lực của Quỹ

Theo Dự thảo NĐ, cơ cấu tổ chức Quỹ gồm: Hội đồng Tư vấn chiến lược, Ban Kiểm soát và Cơ quan điều hành[3], nhằm thiết lập mô hình quản trị theo hướng tách bạch chức năng định hướng chiến lược, chức năng kiểm soát và chức năng điều hành. Cách tiếp cận này góp phần bảo đảm bộ máy tinh gọn, phân định rõ trách nhiệm, đồng thời nâng cao tính minh bạch và hiệu quả hoạt động của Quỹ.

Trong đó, Hội đồng Tư vấn chiến lược được thiết lập với vai trò là bộ phận tư vấn cho Bộ trưởng Bộ KH&CN trong việc định hướng chiến lược, xây dựng chính sách và xác định các ưu tiên dài hạn của Quỹ[4]. Song song đó, Ban Kiểm soát được thành lập để hỗ trợ Bộ trưởng trong việc kiểm soát hoạt động của Quỹ. Điều 10 Dự thảo NĐ đã làm rõ chức năng, nhiệm vụ của Ban Kiểm soát trong việc kiểm soát tuân thủ mục tiêu, nguyên tắc hoạt động của Quỹ; giám sát công khai, minh bạch, phòng ngừa xung đột lợi ích; kiểm soát việc sử dụng nguồn lực tài chính gắn với kết quả, đầu ra và tác động của Quỹ; đồng thời bảo đảm phối hợp với cơ quan thanh tra, kiểm toán và cơ quan có thẩm quyền khác, không chồng chéo, trùng lặp trong hoạt động kiểm soát.

Bên cạnh đó, Cơ quan điều hành của Quỹ được tổ chức theo hướng đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu. Cơ quan này bao gồm Giám đốc, các Phó Giám đốc và các đơn vị chuyên môn, nghiệp vụ; trong đó, Giám đốc Quỹ là người đại diện theo pháp luật và chịu trách nhiệm toàn diện về hoạt động của Quỹ. Các Phó Giám đốc do Bộ trưởng Bộ KH&CN bổ nhiệm, miễn nhiệm trên cơ sở đề nghị của Giám đốc, nhằm bảo đảm sự thống nhất, hiệu quả trong công tác quản lý và điều hành[5].

Nguồn: NAFOSTED

Quỹ thúc đẩy hoạt động KH&CN phục vụ phát triển kinh tế đất nước

Thứ nhất, khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư phát triển và ứng dụng KH&CN

Nhằm cụ thể hóa các định hướng chiến lược của Nhà nước, Điều 13 và Điều 14 của Dự thảo NĐ đã xác lập cơ chế ưu tiên tài trợ cho các lĩnh vực then chốt như: công nghệ cao, công nghệ số, công nghiệp bán dẫn và các giải pháp chuyển đổi số. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai hỗ trợ trực tiếp cho các nhiệm vụ công nghệ mang tính trọng điểm.

Bên cạnh đó, Dự thảo NĐ còn quy định đồng tài trợ theo mô hình 3 Nhà: Nhà nước – Trường/Viện – Doanh nghiệp để cho phép Quỹ đồng tài trợ một phần kinh phí từ ngân sách Nhà nước cho nhiệm vụ KH&CN nhằm huy động nguồn lực đối ứng từ doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức khoa học và công nghệ. Việc này đồng thời bảo đảm chia sẻ trách nhiệm, lợi ích và rủi ro giữa các bên tham gia, gắn nghiên cứu với ứng dụng và thương mại hóa kết quả. Quy định cũng phù hợp với mục tiêu nhằm xác định doanh nghiệp là trung tâm, nhà khoa học là nhân tố then chốt, Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt; phát triển các viện nghiên cứu, trường đại học thành các chủ thể nghiên cứu mạnh, kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu, ứng dụng thực tiễn để nghiên cứu và phát triển công nghệ chiến lược.

Đáng chú ý hơn, Dự thảo NĐ còn bổ sung cơ chế hỗ trợ một phần kinh phí cho kết quả nghiên cứu, phát triển công nghệ đã thương mại hóa của tổ chức, doanh nghiệp với mức hỗ trợ tối đa 30%. Điều này thể hiện rõ nguyên tắc Nhà nước chỉ hỗ trợ có mục tiêu, trên cơ sở kết quả đã được thị trường kiểm chứng, tránh bao cấp dàn trải, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp chủ động đầu tư và đẩy mạnh thương mại hóa công nghệ, qua đó thúc đẩy gia tăng đầu tư của khu vực tư nhân và nâng cao hiệu quả chuyển giao, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Thứ hai, chủ động đẩy mạnh hợp tác, hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Dự thảo NĐ xác lập chức năng kết nối, hỗ trợ các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài tham gia mạng lưới tri thức, chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Điều 29 Dự thảo NĐ quy định cụ thể việc Quỹ tài trợ, đặt hàng nhiệm vụ KH&CN trong khuôn khổ hợp tác quốc tế theo cơ chế song phương, đa phương, ưu tiên công nghệ cao, công nghệ chiến lược, công nghệ lõi. Quy định sẽ giúp nâng cao năng lực nội sinh và thúc đẩy chuyển giao công nghệ phù hợp với mong muốn của Việt Nam. Ngoài ra, Dự thảo NĐ quy định Quỹ tham gia, hình thành hoặc đồng sáng lập các mạng lưới, sáng kiến tài trợ nghiên cứu quốc tế nhằm tạo ra khuôn khổ hỗ trợ nhóm nghiên cứu, tổ chức, doanh nghiệp tham gia hoạt động nghiên cứu, sản xuất, chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua mạng lưới tài trợ quốc tế, chương trình nghiên cứu quốc tế[6].

Dự thảo NĐ được kỳ vọng không chỉ nhằm thiết lập một hành lang pháp lý toàn diện, thống nhất về mô hình tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ chế hoạt động và quản lý tài chính của Quỹ, mà còn còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc tạo nền tảng pháp lý đầy đủ để Quỹ phát huy vai trò là công cụ tài chính trọng yếu của Nhà nước trong thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, bên cạnh những kỳ vọng tích cực, Dự thảo NĐ cũng đặt ra một số thách thức trong quá trình triển khai như yêu cầu nâng cấp hệ thống quản lý trực tuyến của Quỹ đế thực hiện 100% quy trình trên môi trường điện tử, bảo đảm tính tương thích với khung kiến trúc dữ liệu của Chính phủ điện tử. Bên cạnh đó, việc bảo đảm nguồn kinh phí cho tổ chức và hoạt động của Quỹ cũng là một “bài toán khó” cần được tính toán kỹ lưỡng.

Dự thảo NĐ là bước tiến quan trọng trong định hướng phát triển đất nước trong tình hình mới dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi những rào cản về tài chính, hạ tầng kỹ thuật được tháo gỡ, Quỹ sẽ không chỉ thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo trong nước mà còn tăng cường hợp tác quốc tế, đẩy mạnh triển khai chiến lược đối ngoại, nâng tầm kinh tế Việt Nam.

Luật sư Nguyễn Văn Phúc - Hoàng Lê Thiên Thảo

Công ty Luật TNHH HM&P