Giai đoạn chuyển giao trong thương vụ mua bán và sáp nhập (M&A) là khoảng thời gian từ khi ký kết thỏa thuận sáp nhập đến khi giao dịch chính thức đóng lại. Đây là một trong những giai đoạn rủi ro và nhạy cảm nhất đối với quản trị doanh nghiệp. Quyền kiểm soát công ty trên danh nghĩa vẫn thuộc về ban lãnh đạo cũ, nhưng động lực và quyền lợi kinh tế của họ đã bị thay đổi căn bản do việc bán công ty sắp xảy ra. Đây là một giai đoạn mà các bên mua thường gọi là thời kỳ của các "ủy thác sắp mãn nhiệm" (lame duck fiduciaries). Ban lãnh đạo công ty mục tiêu lúc này có thể là những người đã mất động lực để hành động vì lợi ích tốt nhất của công ty sau khi quyền lợi cá nhân của họ không còn gắn liền với hiệu quả hoạt động lâu dài của doanh nghiệp.
Vụ kiện năm 2023 do X Corp. (tên mới của Twitter, Inc.) đệ trình chống lại công ty luật hàng đầu Wachtell, Lipton, Rosen & Katz (Wachtell) về khoản phí pháp lý 90 triệu đô la Mỹ là một “case study” về những rủi ro có thể xảy ra trong giai đoạn chuyển giao này.
1. Bối cảnh thương vụ
Thương vụ mua lại Twitter bởi Elon Musk, trị giá 44 tỷ USD, là một trong những giao dịch có giá trị cao nhất năm 2022. Sau lời đề nghị mua lại không được mời chào ban đầu của Musk vào tháng 4 năm 2022, Hội đồng quản trị (HĐQT) Twitter ban đầu đã áp dụng chiến lược "viên thuốc độc" (poison pill) để ngăn chặn sự thù địch. Tuy nhiên, HĐQT sau đó đã nhất trí chấp nhận đề nghị 54,20 USD/cổ phiếu từ phía Elon Musk.
Vấn đề phát sinh vào tháng 7 năm 2022, khi Musk tuyên bố chấm dứt thỏa thuận, viện dẫn các cáo buộc về việc Twitter không trung thực về số lượng tài khoản spam và bot. Để buộc Musk hoàn tất giao dịch, HĐQT Twitter đã thuê Wachtell, một công ty luật có danh tiếng xuất sắc trong giải quyết tranh chấp M&A, để đại diện cho mình.
Vào ngày 21 tháng 6 năm 2022, Twitter và Wachtell đã ký một Thư Thỏa thuận Thuê Dịch vụ ràng buộc. Thỏa thuận này quy định rõ ràng rằng Wachtell sẽ đại diện cho Twitter trên cơ sở tính phí theo giờ (hourly fee basis). Thậm chí, Wachtell đã thành công trong việc đàm phán một nhượng bộ quan trọng là được miễn trừ chính sách chiết khấu 15% tiêu chuẩn của Twitter đối với phí luật sư bên ngoài.
Điều quan trọng nhất, Thỏa thuận Thuê Dịch vụ ban đầu không hề đề cập bất kỳ khoản phí thành công (success fee), phí dự phòng, hay bất kỳ khoản phí nào khác gắn liền với kết quả vụ kiện. Điều này đặt nền móng cho cáo buộc sau này của X Corp. rằng Wachtell đã được đảm bảo thanh toán đầy đủ phí theo giờ, bất kể kết quả vụ kiện ra sao, do đó, họ không phải chịu "bất kỳ rủi ro nào".
Thành công đã đến với Twitter vào đầu tháng 10 năm 2022, khi Musk đảo ngược quyết định và đồng ý đóng giao dịch theo các điều khoản ban đầu. Vụ kiện tại Tòa án Chancery Delaware được đình chỉ vào ngày 6 tháng 10. Tại thời điểm này, công việc kiện tụng của Wachtell đã cơ bản hoàn thành và rủi ro kiện tụng đã giảm xuống gần như bằng không.
Tuy nhiên, vào ngày 13 tháng 10, Wachtell đã khởi xướng việc đàm phán lại phí, đề xuất thay đổi căn bản thỏa thuận ban đầu. Nỗ lực này lên đến đỉnh điểm chỉ vài giờ trước khi giao dịch đóng lại vào ngày 27 tháng 10, khi Giám đốc Pháp lý của Twitter, Vijaya Gadde, ký Thỏa thuận Thư Ngày Chốt Giao dịch, ấn định tổng phí là 90 triệu đô la Mỹ.
X Corp. cáo buộc khoản phí 90 triệu đô la Mỹ này bao gồm một "khoản phí thành công" không xác định, được mô tả là "khổng lồ và không hợp lý[1].
2. Lập luận của X Corp. trong yêu cầu hủy thỏa thuận phí thành công
Trong đơn khởi kiện của mình X Corp. đã chỉ ra những dấu hiệu bất thường trong giao dịch cuối cùng giữa Wachtell và Ban lãnh đạo Twitter tại thời điểm chờ chuyển giao công ty.
Thứ nhất, HĐQT và Ban điều hành trong giai đoạn chuyển giao mất động lực vì lợi ích công ty
HĐQT và các giám đốc điều hành Twitter đã mất động lực hành động vì lợi ích tốt nhất của công ty tiếp diễn (X Corp.). Họ biết rằng các cổ đông hiện tại đã được "khóa" ở mức giá 54,20 USD/cổ phiếu, và bên mua sẽ là người "rốt cuộc phải trả" cho khoản phí này.
HĐQT Twitter, với các thành viên đã ký thư từ chức chờ đóng giao dịch, đã họp lúc 7:00 sáng trong ngày giao dịch cuối cùng để phê duyệt khoản phí 90 triệu USD của Wachtell. Sự phê duyệt này bị cáo buộc là một sự chấp thuận thiếu quá trình thẩm định thích hợp. Bằng chứng quan trọng về sự thiếu sót này là:
Thiếu thông tin cần thiết: HĐQT đã phê duyệt khoản phí mà không có chi tiết về việc tính phí theo giờ của Wachtell cho tháng 9 và tháng 10, khiến họ không thể xác định tính hợp lý của Phí thành công. Hơn nữa, bản ghi nhớ phí của Wachtell chỉ được chuyển tiếp cho hai thành viên ủy ban giao dịch, không phải toàn bộ HĐQT.
Nguồn: REUTERS
Vi phạm thỏa thuận M&A: Hành động phê duyệt khoản chi phí lớn này cũng được coi là vi phạm quy định ordinary course of business trong Thỏa thuận Sáp nhập mà các bên đã ký, nhằm bảo vệ bên mua khỏi các chi phí không cần thiết, ngoài các chi phí kinh doanh thông thường.
Thứ hai, việc sửa thỏa thuận trong giai đoạn chuyển giao thiếu cơ sở mới
X Corp. lập luận rằng việc sửa đổi hợp đồng vào phút cuối để trả cho các dịch vụ đã được cung cấp trong quá khứ mà không có yếu tố mới là không thể thực thi. Khoản phí thành công là hoàn toàn vô lý vì Wachtell không chịu bất kỳ rủi ro nào.
Việc Wachtell đàm phán sửa đổi cơ cấu phí với khách hàng hiện tại đặt thỏa thuận này dưới "tiêu chuẩn soát xét khắt khe nhất". X Corp. cho rằng Wachtell đã vi phạm nghĩa vụ ủy thác bằng cách đặt lợi ích tài chính của công ty luật lên trên lợi ích của khách hàng.
Thứ ba, Wachtell vi phạm đạo đức nghề nghiệp
Đơn kiện của X Corp. cũng chỉ ra những vi phạm về đạo đức nghề nghiệp của Wachtell như: (1) Phí dự phòng bất hợp lệ; (2) Phí quá mức so với dịch vụ cung cấp cho khách hàng; (3) Đòi hỏi phí thành công không phù hợp.
3. Bài học cốt lõi về quản trị trong M&A
Vụ kiện X Corp. kiện Wachtell cung cấp những bài học sâu sắc và thực tế về quản trị doanh nghiệp và thực tiễn pháp lý trong giai đoạn chuyển giao M&A, khi mà động lực của các bên bị thay đổi lớn. Một trong những yêu cầu của giai đoạn này là kiểm soát hoạt động của ban lãnh đạo và các chi tiêu bất hợp lý của công ty mục tiêu.
Các nhà đầu tư và các bên tham gia giao dịch M&A phải nhận thức rõ ràng quyền và nghĩa vụ của các bên trong giai đoạn chuyển giao này để đưa ra những giải pháp phù hợp để việc chuyển giao công ty diễn ra suôn sẻ mà không có bất kỳ tranh chấp tiềm tàng nào có thể phát sinh. Theo đó, các bên cần lưu ý các vấn đề sau:
Chính sách chi tiêu trong Giai đoạn chuyển giao: Các thỏa thuận sáp nhập hay mua bán doanh nghiệp cần có các điều khoản ràng buộc chặt chẽ, chi tiết và không mơ hồ về việc giới hạn chi phí "ngoài quá trình kinh doanh thông thường". Các hành vi chi tiêu tùy ý, đặc biệt là các khoản thanh toán lớn, phải được HĐQT hoặc một ủy ban độc lập (ủy ban có những người mới được đề cử của bên mua tham gia) xem xét kỹ lưỡng theo các tiêu chuẩn cực kỳ khắt khe của bên mua cũng như công ty mục tiêu.
Phê duyệt bằng thẩm định: Bất kỳ khoản thanh toán phí nào phát sinh trong giai đoạn chuyển giao, đặc biệt là các khoản vượt quá hợp đồng ban đầu, không được thực hiện khi không có sự phê duyệt đầy đủ và hợp pháp. HĐQT phải yêu cầu thông tin đầy đủ và chắc chắn trước khi phê duyệt.
Yêu cầu phải tuân thủ chỉ thị của bên ua: Khi bên mua đưa ra chỉ thị rõ ràng để bảo vệ tài sản công ty, thì việc cố tình hành động không rõ ràng và có tính chất vụ lợi là bằng chứng rõ ràng về hành vi thiếu thiện chí và vi phạm nghĩa vụ ủy thác. Điều này tìm ẩn rủi ro bên bán và những người có trách nhiệm trong giai đoạn chuyển giao. Nguy cơ về việc bồi thường là một rủi ro lớn mà bên mua hoặc ban lãnh đạo/Hội đồng quản trị trong giai đoạn chuyển giao phải chịu là rất ràng.
Tranh chấp giữa X Corp. và Công ty Luật Wachtell Lipton Rosen & Katz là một sự kiện pháp lý cho thấy sự phức tạp và rủi ro quá trình chuyển giao công ty mục tiêu giữa các bên. Điều này buộc các bên tham gia các giao dịch M&A phải quy định rõ ràng các điều khoản chuyển giao để làm cơ sở vững chắc cho các bên tuân thủ trong quá trình bàn giao công ty mục tiêu và tránh các tranh chấp tiềm tàng không chỉ với bên bán, ban lãnh đạo, hội đồng quản trị của công ty mục tiêu mà ngay cả cố vấn pháp lý của bên bán.
[1] https://regmedia.co.uk/2023/07/10/x_corp_v_wachtell_lipton_rosen_and_katz.pdf, truy cập lần cuối ngày 01/12/2025.
