Trong nền kinh tế số, dữ liệu vị trí của một người cho biết nhiều điều, từ việc người đó đang ở đâu, sống - làm việc ở đâu, thường gặp ai, di chuyển theo thói quen nào và có thể đang thuộc về những nhóm hành vi nào. Dữ liệu vị trí theo góc nhìn này có giá trị thương mại cao nhất cho doanh nghiệp, đồng thời cũng là một trong những loại dữ liệu có rủi ro riêng tư lớn nhất xét theo góc độ người tiêu dùng.
Thách thức các doanh nghiệp công nghệ nằm ở chỗ họ gần như không thể hoạt động nếu thiếu dữ liệu vị trí.
Với các nền tảng công nghệ như Grab, Be, Xanh SM, ShopeeFood hay Giao Hàng Nhanh…, dữ liệu vị trí không đơn thuần là một loại thông tin kỹ thuật. Đây chính là “hệ thần kinh” của mô hình kinh doanh số, bởi toàn bộ hoạt động ghép chuyến, định tuyến, giao hàng, tính thời gian dự kiến đến, chống gian lận và quản trị vận hành đều phụ thuộc trực tiếp vào khả năng định vị theo thời gian thực.
Dữ liệu vị trí: từ công cụ vận hành thành dữ liệu nhạy cảm
Nghị định 356/2025/NĐ-CP quy định chi tiết Luật BVDLCN 2025 về dữ liệu vị trí của cá nhân thu thập qua dịch vụ định vị là dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Mọi hoạt động thu thập, lưu trữ, phân tích, chia sẻ hoặc chuyển dữ liệu vị trí đều phải tuân theo các yêu cầu cao hơn từ cơ sở xử lý dữ liệu; thông báo và đồng ý; lưu giữ, kiểm soát, bảo mật; cho đến đánh giá tác động xử lý dữ liệu và ứng phó sự cố. Dữ liệu vị trí của cá nhân nằm trong nhóm dữ liệu cần kiểm soát đặc biệt.
Thách thức các doanh nghiệp công nghệ nằm ở chỗ họ gần như không thể hoạt động nếu thiếu dữ liệu vị trí. Một ứng dụng gọi xe phải biết chính xác khách hàng và tài xế đang ở đâu để ghép chuyến. Một nền tảng giao đồ ăn cần theo dõi vị trí shipper theo thời gian thực để tối ưu tuyến giao hàng. Một công ty logistics phải liên tục định vị phương tiện, kho hàng và trạng thái giao nhận.
Nói cách khác, dữ liệu vị trí không chỉ là công cụ hỗ trợ vận hành mà chính là lõi tạo ra doanh thu. Điều này khiến doanh nghiệp rơi vào một tình huống rất đặc biệt: trong khi pháp luật yêu cầu giảm thiểu thu thập và giới hạn mục đích xử lý, nhưng mô hình kinh doanh lại cần dữ liệu chính xác, liên tục và theo thời gian thực.
“Đồng ý” là “dùng hoặc không dùng”
Trong giai đoạn trước đây, nhiều doanh nghiệp có khuynh hướng xem việc người dùng bấm chọn “Đồng ý” là cơ sở pháp lý gần như tuyệt đối để xử lý dữ liệu. Tuy nhiên, dưới khung pháp lý mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân của Việt Nam cách tiếp cận này ngày càng bộc lộ nhiều rủi ro.
Đối với dữ liệu vị trí, câu hỏi quan trọng không chỉ là “người dùng có đồng ý hay không”, mà còn là: người dùng có được thông báo đầy đủ hay không; sự đồng ý có thật sự tự nguyện hay không; và doanh nghiệp có đang buộc người dùng phải chấp nhận theo kiểu “đồng ý hoặc không thể sử dụng dịch vụ” hay không.
Trong nhiều trường hợp, cơ chế “đồng ý” trên thực tế có thể trở thành một dạng “take it or leave it” (sử dụng hoặc không sử dụng), nơi người dùng buộc phải chấp nhận chia sẻ dữ liệu vị trí nếu muốn tiếp tục sử dụng dịch vụ. Điều này khiến ranh giới giữa “đồng ý tự nguyện” và “đồng ý mang tính điều kiện” trở nên ngày càng nhạy cảm dưới góc độ pháp lý.
Rủi ro khi tái sử dụng dữ liệu
Một trong những vấn đề pháp lý phức tạp nhất đối với dữ liệu vị trí nằm ở việc dữ liệu này thường không chỉ được sử dụng cho một mục đích duy nhất.
Trong thực tế, dữ liệu vị trí ban đầu có thể được thu thập để ghép chuyến hoặc định tuyến giao hàng, nhưng sau đó tiếp tục được sử dụng cho: (i) phân tích hành vi người dùng; (ii) đánh giá hiệu suất tài xế; (iii) quảng cáo theo hành vi; cho đến (iv) dự đoán nhu cầu thị trường; thậm chí (v) huấn luyện hệ thống AI.
Dưới góc độ kỹ thuật và vận hành, việc tái sử dụng như vậy giúp doanh nghiệp tối ưu hóa đáng kể chi phí dữ liệu và cải thiện thuật toán. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, đây lại là khu vực có rủi ro tuân thủ rất lớn nếu mục đích xử lý mở rộng vượt ra ngoài phạm vi mà chủ thể dữ liệu được thông báo hoặc có thể kỳ vọng hoặc được biết ban đầu.
.jpg)
Bài toán lúc này không còn là “giữ hay không giữ”, mà là giữ dữ liệu nào, ở mức độ chi tiết nào, ai được truy cập và trong thời gian bao lâu.
Càng trữ lâu, càng rủi ro
Doanh nghiệp công nghệ luôn có xu hướng muốn lưu giữ dữ liệu càng lâu càng tốt. Vì lịch sử dữ liệu vị trí của khách hàng giúp doanh nghiệp trong giải quyết tranh chấp; điều tra gian lận; dự báo nhu cầu thị trường; cải thiện hệ thống định tuyến và hơn nữa.
Trong khi đó, pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân lại đi theo hướng ngược lại: dữ liệu chỉ nên được lưu giữ trong thời gian cần thiết cho mục đích xử lý. Điều này tạo ra một áp lực rất lớn đối với các nền tảng gọi xe hiện nay, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cầu.
Nếu doanh nghiệp lưu giữ lịch sử vị trí trong thời gian quá dài, rủi ro pháp lý và bảo mật sẽ gia tăng đáng kể. Không chỉ nguy cơ lộ lọt dữ liệu tăng lên, doanh nghiệp còn có thể bị xem là xử lý dữ liệu vượt quá mục đích hoặc vượt quá thời gian cần thiết cho hoạt động xử lý ban đầu.
Nhưng nếu doanh nghiệp hủy bỏ, xóa dữ liệu này quá sớm. Khi đó, doanh nghiệp có thể mất dữ liệu chứng minh giao nhận; cũng như mất cơ sở giải quyết khiếu nại; hoặc làm suy giảm khả năng chống gian lận trong quá trình kinh doanh.
Bài toán lúc này không còn là “giữ hay không giữ”, mà là giữ dữ liệu nào, ở mức độ chi tiết nào, ai được truy cập và trong thời gian bao lâu.
Rủi ro lộ lọt lịch sử di chuyển
Trong các loại dữ liệu cá nhân hiện nay, dữ liệu vị trí có thể không mang tính “nhạy cảm trực quan” như dữ liệu tài chính hay hồ sơ y tế, nhưng lại là loại dữ liệu có khả năng tái hiện đời sống cá nhân của một con người một cách toàn diện nhất. Đối với các nền tảng công nghệ như gọi xe, giao đồ ăn hay logistics, rủi ro này đặc biệt lớn bởi doanh nghiệp không chỉ nắm một điểm định vị đơn lẻ, mà thường nắm toàn bộ “dòng di chuyển” của người dùng theo thời gian thực hoặc theo lịch sử dài hạn.
Đây cũng là lý do vì sao nhiều cơ quan bảo vệ dữ liệu cá nhân trên thế giới xem việc lộ lọt dữ liệu vị trí là một trong những sự cố riêng tư nghiêm trọng nhất. Ubeeqo International, một công ty chia sẻ xe và cho thuê xe ngắn hạn của Pháp, đã bị Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Pháp (CNIL) phạt 175.000 euro vào tháng 7-2022. Mức phạt được áp đặt do nhiều vi phạm Quy định Chung về Bảo vệ Dữ liệu (GDPR), chủ yếu liên quan đến việc thu thập dữ liệu vị trí người dùng quá mức.
CNIL đặc biệt nhấn mạnh rằng việc theo dõi và lưu giữ dữ liệu geolocation (định vị địa lý) quá chi tiết có thể dẫn tới nguy cơ giám sát đời sống cá nhân vượt quá mức cần thiết(1).
Chuyển dữ liệu ra nước ngoài: điểm nghẽn lớn của doanh nghiệp công nghệ
Phần lớn doanh nghiệp công nghệ hiện nay đều sử dụng: (1) dịch vụ lưu trữ đám mây (cloud) quốc tế; (2) nhà cung cấp dịch vụ nước ngoài; (3) hệ thống AI toàn cầu; (4) trung tâm dữ liệu đặt ngoài Việt Nam. Điều này đồng nghĩa dữ liệu vị trí rất dễ phát sinh hoạt động chuyển dữ liệu ra nước ngoài.
Nhưng dưới khung pháp lý hiện hành, hoạt động này kéo theo hàng loạt nghĩa vụ đối với doanh nghiệp trong quá trình hoạt động như đánh giá tác động chuyển dữ liệu, kiểm soát bên nhận dữ liệu, hay xây dựng và chuẩn bị các phương án bảo vệ loại dữ liệu này. Đây hiện là một trong những điểm khiến nhiều doanh nghiệp công nghệ tại Việt Nam gặp khó khăn lớn nhất trên thực tế.
Trong tương lai gần, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp công nghệ sẽ không chỉ nằm ở thuật toán, tốc độ giao hàng hay khả năng mở rộng thị trường, mà còn nằm ở khả năng xây dựng một mô hình xử lý dữ liệu minh bạch, tối thiểu hóa và có trách nhiệm.
Theo khung pháp lý mới của Việt Nam, dữ liệu vị trí không còn là “tài nguyên miễn phí” để doanh nghiệp tự do khai thác. Đây đang trở thành một loại dữ liệu có mức độ rủi ro pháp lý và riêng tư rất cao, đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi từ tư duy “thu thập càng nhiều càng tốt” sang tư duy “chỉ xử lý những gì thực sự cần thiết và có thể giải trình được”. Với các doanh nghiệp nền tảng ứng dụng (platform), bài toán tuân thủ vì vậy sẽ không còn là việc sửa một chính sách bảo mật, mà là tái thiết kế toàn bộ cách dữ liệu được thu thập, sử dụng, lưu giữ và chia sẻ trong hệ sinh thái số mà mình đang nắm giữ.
Luật sư Nguyễn Văn Phúc
Công ty Luật TNHH HM&P
Xem thêm:
Nghịch lý dữ liệu vị trí cá nhân - Phần 1: Giá trị thương mại cao nhất
Nghịch lý dữ liệu vị trí cá nhân - Phần 2: rủi ro riêng tư lớn nhất
