Mô hình quản trị công ty: lựa chọn và tuân thủ

Quản trị công ty là một yếu tố cốt lõi quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Tại Việt Nam, pháp luật cho phép doanh nghiệp lựa chọn loại hình quản trị để phù hợp với nhu cầu của mình cũng như đặt ra các quy định về cơ cấu quản trị cho từng loại hình doanh nghiệp này. Vì vậy, bên cạnh quyền lựa chọn loại hình phù hợp, doanh nghiệp cũng phải tuân thủ các yêu cầu pháp lý nhất định để đảm bảo tính hợp pháp và minh bạch trong hoạt động kinh doanh.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam chưa thực sự tuân thủ đúng quy định về mô hình quản trị, điều này có thể đem đến các rủi ro pháp lý và chế tài xử phạt từ cơ quan có thẩm quyền. Do đó, việc hiểu rõ và tuân thủ các quy định về mô hình quản trị công ty là điều mà các doanh nghiệp không thể xem nhẹ. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích các quy định về mô hình quản trị của công ty trách nhiệm hữu hạn (“TNHH”) và công ty cổ phần (“CTCP”) theo quy định của pháp luật hiện hành, qua đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ. Đồng thời, chúng tôi cũng đưa ra những rủi ro tiềm ẩn mà doanh nghiệp có thể đối mặt khi không tuân thủ hoặc tuân thủ không đầy đủ các quy định này.

Doanh nghiệp được lựa chọn mô hình quản trị nào?

Theo Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp có thể lựa chọn một trong các loại hình doanh nghiệp mà pháp luật cho phép. Trong đó có công ty TNHH, CTCP, doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh. Như đã đề cập ở trên, bài viết này chủ yếu tập trung vào hai loại hình công ty đối vốn là công ty TNHH và CTCP.

Đối với công ty TNHH, gồm hai loại hình được chia thành công ty TNHH một thành viên và công ty TNHH hai thành viên trở lên. Công ty TNHH một thành viên có thể lựa chọn một trong hai mô hình, gồm (i) Chủ tịch công ty, Giám đốc/Tổng giám đốc, hoặc (ii) Hội đồng thành viên, Giám đốc/Tổng giám đốc. Công ty TNHH hai thành viên trở lên bao gồm Hội đồng thành viên, Chủ tịch Hội đồng thành viên, Giám đốc/Tổng giám đốc hoặc mô hình trên cộng với Ban kiểm soát nếu là doanh nghiệp nhà nước hoặc các trường hợp khác do công ty quyết định).

Đối với CTCP, loại hình doanh nghiệp này có quyền lựa chọn một trong hai mô hình quản trị sau:

Một là, Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát và Giám đốc/Tổng giám đốc. Trường hợp CTCP có dưới 11 cổ đông và các cổ đông là tổ chức sở hữu dưới 50% tổng số cổ phần của công ty thì không bắt buộc phải có Ban kiểm soát.

Hai là, Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị và Giám đốc/Tổng giám đốc. Trường hợp này ít nhất 20% số thành viên Hội đồng quản trị phải là thành viên độc lập và có Ủy ban kiểm toán trực thuộc Hội đồng quản trị. Cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của Ủy ban kiểm toán quy định tại Điều lệ công ty hoặc quy chế hoạt động của Ủy ban kiểm toán do Hội đồng quản trị ban hành.

Các yêu cầu tuân thủ về mô hình quản trị

Như đã đề cập ở trên, dù được quyền lựa chọn mô hình quản trị phù hợp, doanh nghiệp vẫn phải đảm bảo các điều kiện pháp lý nhất định để tránh các rủi ro từ việc không tuân thủ các quy định pháp luật về mô hình quản trị.

Về cơ cấu tổ chức, doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thành phần, số lượng thành viên của Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên và các cơ quan quản lý khác. Doanh nghiệp cần đảm bảo các bộ phận này có đúng số lượng và cơ cấu theo quy định hiện hành. Ngoài ra, trong một số trường hợp, công ty cần có thêm Ban kiểm soát hoặc Ủy ban kiểm toán.

Đối với Ban kiểm soát, ngoài yêu cầu về số lượng thành viên, cơ quan này còn phải đáp ứng các tiêu chí về tính độc lập và năng lực của các thành viên.

Thứ nhất, các thành viên Ban kiểm soát phải được đào tạo một trong các chuyên ngành sau: kinh tế, tài chính, kế toán, kiểm toán, luật, quản trị kinh doanh hoặc chuyên ngành phù hợp với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Thứ hai, các thành viên Ban kiểm soát không được có quan hệ gia đình với các thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc và người quản lý khác đồng thời không thuộc đối tượng bị hạn chế quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp theo quy định tại khoản 2 Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020.

Việc không tuân thủ các quy định về mô hình quản trị công ty này có thể khiến doanh nghiệp bị xử lý vi phạm theo quy định, gây ra những hậu quả bất lợi về pháp lý và ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp trên thương trường.

Hậu quả của việc không tuân thủ mô hình quản trị

Như đã đề cập ở trên, việc doanh nghiệp không tuân thủ hoặc tuân thủ không đúng quy định về mô hình quản trị công ty có thể đem lại nhiều hậu quả bất lợi cho doanh nghiệp.

Công ty CP Sữa Việt Nam (Vinamilk). Nguồn: Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ

Theo Nghị định 155/2020/NĐ-CP, số lượng thành viên Hội đồng quản trị của công ty đại chúng ít nhất là 03 người và nhiều nhất là 11 người, cơ cấu Hội đồng quản trị của công ty đại chúng phải đảm bảo tối thiểu một phần ba (1/3) tổng số thành viên Hội đồng quản trị là thành viên không điều hành, v.v. Ngoài ra, cũng có nhiều các quy định khác quy định về số lượng thành viên của các cơ quan quản lý trong một doanh nghiệp như Ban kiểm soát hay Ủy ban kiểm toán. Nếu doanh nghiệp không tuân thủ các quy định về mô hình quản trị công ty thì có thể bị xử phạt vi phạm hành chính với mức tiền phạt không nhỏ. Chẳng hạn, theo quy định tại Nghị định 156/2020/NĐ-CP, việc không đảm bảo số lượng thành viên Hội đồng quản trị cũng như đáp ứng các điều kiện về số lượng thành viên không điều hành tối thiểu, thành viên độc lập, công ty có thể bị xử phạt từ 100.000.000 đồng đến 150.000.000 đồng.[1]

Trên thực tế, vào năm 2024, tập đoàn Hòa Phát đã bị xử phạt số tiền 112.500.000 đồng do không đảm bảo cơ cấu, số lượng thành viên Hội đồng quản trị độc lập.[2]  Đến thời điểm tháng 5/2024, Hòa Phát có 9 thành viên Hội đồng quản trị nhưng chỉ có 2 thành viên Hội đồng quản trị độc lập, không đảm bảo số lượng thành viên độc lập theo quy định. Đáng chú ý hơn khi trước đó tập đoàn Hòa Phát cũng đã bị xử phạt vì hành vi tương tự. Năm 2023, CTCP Traphaco cũng bị xử phạt số tiền 125.000.000 đồng về hành vi tương tự.[3] Ngoài ra, còn nhiều doanh nghiệp lớn khác cũng bị xử phạt vì không đảm bảo số lượng thành viên Hội đồng quản trị độc lập như CTCP Gemadept hay CTCP Vận tải Xăng dầu đường thủy Petrolimex cũng bị xử phạt 125.000.000 đồng.[4] Có thể thấy, vẫn còn nhiều doanh nghiệp chưa tuân thủ đúng quy định về cơ cấu quản trị công ty, dẫn đến bị xử phạt vi phạm hành chính và gặp phải những rủi ro pháp lý khác.

Ngoài rủi ro xử phạt hành chính được đề cập trên đây, việc không tuân thủ quy định về mô hình quản trị của doanh nghiệp có thể dẫn đến tranh chấp giữa cổ đông, thành viên HĐQT hoặc giữa công ty và người lao động, làm ảnh hưởng đến sự ổn định nội bộ của doanh nghiệp. Ngoài ra, cổ đông hoặc thành viên góp vốn cũng có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện nếu mô hình quản trị của công ty không đúng quy định và gây thiệt hại cho họ. Thực tế tập đoàn Hòa Phát cũng đã có trường hợp các cổ đông chất vấn tại kỳ họp Đại hội đồng cổ đông về vấn đề này vào năm 2022 nhưng vẫn tiếp tục vi phạm vào năm 2024. Có thể thấy rằng, mặc dù nhận thức được vi phạm nhưng một số doanh nghiệp vẫn tiếp tục thực hiện hành vi thay vì điều chỉnh cơ cấu quản trị cho phù hợp. Từ đó dẫn đến những rủi ro rõ ràng về mặt pháp lý như bị khiếu nại bởi cổ đông hay xử phạm vi phạm từ cơ quan Nhà nước.

Việc không tuân thủ các quy định này cũng khiến cho uy tín của doanh nghiệp bị đối tác đánh giá thấp, trực tiếp ảnh hưởng đến quyết định của các nhà đầu tư trong quá trình thăm dò và đưa ra quyết định đầu tư với doanh nghiệp. Các đối tác khác cũng sẽ e ngại khi hợp tác với doanh nghiệp khi không đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch trong hoạt động tuân thủ quy định về quản trị công ty. Thêm vào đó, việc không tuân thủ các quy định quản trị này cũng rất dễ dẫn đến khả năng doanh nghiệp bị cơ quan Nhà nước có thẩm quyền giám sát, kiểm tra thường xuyên và chặt chẽ hơn trong quá trình hoạt động. Chính vì vậy, việc doanh nghiệp một khi đã lựa chọn mô hình quản trị cần phải tuân thủ đúng, đầy đủ và chặt chẽ các quy định của pháp luật doanh nghiệp và pháp luật có liên quan nhằm tránh các rủi ro về pháp lý cũng như ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp.

Mô hình quản trị công ty không chỉ là một lựa chọn mà còn là một nghĩa vụ pháp lý mà doanh nghiệp cần tuân thủ. Việc lựa chọn mô hình phù hợp và thực hiện đúng theo quy định không chỉ giúp doanh nghiệp tránh rủi ro pháp lý mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài. Do đó, doanh nghiệp cần thường xuyên rà soát, cập nhật pháp luật về cơ cấu quản trị để đảm bảo tuân thủ đầy đủ các yêu cầu pháp lý, tránh bị xử phạt và bảo vệ quyền lợi của các cổ đông, thành viên góp vốn. Việc cân nhắc bổ nhiệm một người quản trị phụ trách có chuyên môn pháp lý tốt hoặc thuê ngoài dịch vụ “Thư ký – Quản trị Công ty” cũng là giải pháp hữu hiệu khác để kiểm soát rủi ro trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp.