Miễn khai báo hóa chất nhập khẩu: Quy định mới và những vướng mắc cần tháo gỡ

Tài nguyên
Miễn khai báo hóa chất nhập khẩu: Quy định mới và những vướng mắc cần tháo gỡ
Ngày đăng: 23/11/2026

    Cùng chứa một thành phần hóa chất, hai mặt hàng nhập khẩu có thể chịu nghĩa vụ khai báo khác nhau tùy cách phân loại hàng hóa. Thậm chí, nguyên liệu đã được kiểm soát theo pháp luật chuyên ngành vẫn có thể phát sinh tranh luận về nghĩa vụ khai báo khi thông quan. Thực tiễn này đặt ra câu hỏi: cơ chế miễn trừ mới đã thực sự giúp doanh nghiệp nhận diện nghĩa vụ pháp lý rõ ràng và giảm thủ tục trùng lặp hay chưa?

     

    Khác với cách tiếp cận chủ yếu dựa vào danh mục hóa chất trước đây, quy định mới gắn phạm vi khai báo với phân loại hàng hóa.

     

    Phạm vi khai báo thay đổi: mã HS trở thành điểm xuất phát

    Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026; Nghị định số 26/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 17/01/2026 (Nghị định 26), cụ thể hóa cơ chế quản lý hoạt động hóa chất, trong đó có khai báo hóa chất nhập khẩu. Theo khoản 1 Điều 6 Nghị định này, tổ chức, cá nhân nhập khẩu hóa chất thuộc Chương 28 (hóa chất vô cơ) và Chương 29 (hóa chất hữu cơ) của Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam phải khai báo trước khi thông quan, trừ trường hợp được miễn theo quy định.

    Khác với cách tiếp cận chủ yếu dựa vào danh mục hóa chất trước đây, quy định mới gắn phạm vi khai báo với phân loại hàng hóa. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào tên thương mại, mã CAS[1] hoặc sự hiện diện của một thành phần hóa học để kết luận hàng hóa thuộc Chương 28 hay 29. Việc phân loại phải căn cứ bản chất hàng hóa, quy tắc phân loại và chú giải pháp lý của các chương, nhóm HS liên quan. Đây là bước đầu tiên nhưng cũng là nguồn phát sinh không ít bất đồng khi thực hiện thủ tục.

    Khai báo được thực hiện qua Cổng thông tin một cửa quốc gia theo thành phần hồ sơ, thông tin quy định tại Điều 6. Số hóa thủ tục có thể rút ngắn khâu truyền nhận dữ liệu, nhưng không thay thế trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc xác định đúng hàng hóa và căn cứ miễn trừ.

    Năm trường hợp miễn trừ và giới hạn cần nhận diện

    Khoản 7 Điều 6 Nghị định số 26 quy định năm trường hợp miễn khai báo hóa chất nhập khẩu. Điểm chung cần nhấn mạnh: miễn khai báo là miễn một thủ tục cụ thể, không đồng nghĩa miễn giấy phép hoặc các nghĩa vụ an toàn, quản lý chuyên ngành khác.

    Thứ nhất, hóa chất cần kiểm soát đặc biệt đã được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép nhập khẩu.

    Thứ hai, hóa chất cấm đã được cấp giấy phép nhập khẩu theo quy định. Hai trường hợp này cho thấy định hướng hạn chế việc lặp lại khâu khai báo đối với hàng hóa đã chịu cơ chế cấp phép. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải có giấy phép phù hợp; không thể suy rộng rằng cứ thuộc diện quản lý bằng giấy phép thì đương nhiên được miễn.

    Thứ ba, nhập khẩu dưới 10 kg hóa chất thuộc diện phải khai báo. Ngưỡng này có ý nghĩa với hoạt động lấy mẫu, kiểm nghiệm hoặc nghiên cứu. Vấn đề khó nằm ở cách xác định khối lượng khi lô hàng có nhiều hóa chất hoặc là hỗn hợp. Cách hiểu từng được hướng dẫn theo hệ thống pháp luật cũ không nên được mặc nhiên áp dụng cho quy định mới khi chưa xác định được cơ sở pháp lý tương ứng. Doanh nghiệp cần lưu giữ tài liệu chứng minh bản chất hàng hóa, khối lượng và cách tính, đồng thời làm rõ với cơ quan có thẩm quyền khi phát sinh trường hợp chưa thống nhất.

    Thứ tư, nhập khẩu dưới 1 kg hóa chất mới nhằm thử nghiệm, đánh giá đặc tính hóa lý. Việc áp dụng miễn trừ đòi hỏi xác định đúng đối tượng là “hóa chất mới”, đúng ngưỡng khối lượng và đúng mục đích. Không nên xem đây là ngoại lệ cho hoạt động nhập khẩu thương mại với số lượng nhỏ; các nghĩa vụ quản lý hóa chất mới khác, nếu có, vẫn cần được kiểm tra riêng.

    Thứ năm, hỗn hợp chất không thuộc Chương 28 và Chương 29 nhưng có chứa hóa chất thuộc hai chương này. Đây là trường hợp đặc biệt đáng chú ý đối với các chế phẩm công nghiệp. Một sản phẩm có thể chứa nhiều thành phần hóa học, nhưng chính hàng hóa nhập khẩu lại được phân loại vào chương HS khác. Khi đó, phải phân biệt việc miễn khai báo với việc miễn các yêu cầu quản lý khác đối với sản phẩm hoặc thành phần của sản phẩm.

     

    Cần xem xét phạm vi điều chỉnh, đối tượng, nội dung nghĩa vụ và nguyên tắc áp dụng văn bản quy phạm pháp luật đối với cùng một vấn đề.

     

    Ba điểm nghẽn trong thực tiễn áp dụng

    Một là, ranh giới giữa hóa chất và sản phẩm chứa hóa chất. Keo, sơn, chất tẩy rửa, chất bôi trơn hoặc chế phẩm xử lý bề mặt thường có nhiều thành phần với tỷ lệ khác nhau. Câu hỏi quyết định không chỉ là “sản phẩm chứa chất gì”, mà là “hàng hóa nhập khẩu được phân loại vào chương HS nào”. Nếu hàng hóa thuộc Chương 28 hoặc 29, nguyên tắc chung là phải khai báo, trừ trường hợp miễn; nếu là hỗn hợp được phân loại ngoài hai chương, cần xem xét trường hợp miễn tương ứng. Một quyết định phân loại HS vì vậy có thể làm thay đổi trực tiếp nghĩa vụ khai báo. Doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ phân loại dựa trên tài liệu kỹ thuật đáng tin cậy, thay vì chỉ sử dụng tên hàng trên hóa đơn.

    Hai là, yêu cầu cung cấp thành phần hóa chất và bảo vệ bí mật kinh doanh. Công thức sản phẩm thường là tài sản thương mại quan trọng; nhà sản xuất nước ngoài có thể chỉ thể hiện những thành phần cần công bố trên Phiếu an toàn hóa chất (SDS), không công khai toàn bộ tỷ lệ phối trộn. Thực tiễn cho thấy, vấn đề cần phân định là yêu cầu nộp tài liệu ngoài hồ sơ theo quy định với quyền kiểm tra, xác minh hợp pháp của cơ quan hải quan. Bảo vệ bí mật kinh doanh không cho phép doanh nghiệp từ chối mọi yêu cầu thông tin hợp pháp; ngược lại, nhu cầu quản lý không đồng nghĩa với quyền yêu cầu công khai vô điều kiện toàn bộ công thức. Giải pháp cần hướng đến phạm vi thông tin cần thiết, cơ sở pháp lý rõ ràng và cơ chế bảo mật phù hợp.

    Ba là, sự giao thoa với pháp luật chuyên ngành, điển hình ở nguyên liệu làm thuốc. Trong khi cơ chế trước đây có quy định miễn khai báo đối với một số nguyên liệu dược, danh sách miễn tại khoản 7 Điều 6 Nghị định số 26 không còn thiết kế một trường hợp riêng tương tự. Đồng thời, khoản 7 Điều 82 Nghị định số 163/2025/NĐ-CP trong lĩnh vực dược có quy định liên quan đến miễn khai báo hóa chất đối với nguyên liệu làm thuốc. Ngoài ra, Bộ Công Thương cho rằng hàng hóa thuộc khoản 1 Điều 6 mà không thuộc trường hợp miễn tại khoản 7 thì phải khai báo, đồng thời ghi nhận đây là một vướng mắc trong thực tiễn và sẽ kiến nghị để xem xét trong quá trình sửa đổi quy định trong thời gian tới[2].

    Tình huống này không nên được giải quyết bằng nhận định giản đơn rằng văn bản ban hành sau luôn được ưu tiên. Cần xem xét phạm vi điều chỉnh, đối tượng, nội dung nghĩa vụ và nguyên tắc áp dụng văn bản quy phạm pháp luật đối với cùng một vấn đề. Ý kiến giải đáp của cơ quan quản lý có giá trị định hướng thực thi nhưng không tự thay thế quy phạm pháp luật. Trong khi quy định chưa được làm rõ, doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu dược cần kiểm tra riêng nghĩa vụ theo từng hệ thống pháp luật và chủ động xin hướng dẫn đối với trường hợp cụ thể.

    Từ miễn trừ trên giấy đến khả năng tuân thủ trong thực tế

    Đối với doanh nghiệp, cách tiếp cận hiệu quả không phải đợi đến khi hàng về cảng mới xác định có phải khai báo hay không. Trước khi nhập khẩu, cần thực hiện một quy trình kiểm tra theo từng mặt hàng: (i) xác định bản chất, công dụng, thành phần, mã CAS và SDS trong phạm vi thông tin cần thiết; (ii) phân loại mã HS theo quy tắc hải quan; (iii) đối chiếu điều kiện miễn trừ tại khoản 7 Điều 6; (iv) kiểm tra độc lập các giấy phép và nghĩa vụ quản lý chuyên ngành; và (v) lưu hồ sơ, chứng từ cùng lập luận pháp lý làm căn cứ giải trình. Đối với tình huống còn cách hiểu khác nhau, nên làm rõ trước với cơ quan có thẩm quyền thay vì tự suy đoán từ một trường hợp tương tự.

    Đối với cơ quan quản lý, ưu tiên không chỉ là số hóa khâu tiếp nhận khai báo mà còn là thống nhất hướng dẫn về phân loại hàng hóa, cách tính ngưỡng khối lượng, phạm vi thông tin kỹ thuật phải cung cấp và quan hệ giữa các cơ chế quản lý chuyên ngành. Việc kết nối dữ liệu giấy phép, khai báo giữa cơ quan hóa chất và hải quan cũng cần được tiếp tục hoàn thiện để hạn chế yêu cầu cung cấp lặp lại chứng từ. Những hướng dẫn dưới dạng công văn cần được sử dụng đúng giá trị pháp lý, đồng thời các vấn đề có tính phổ biến nên được xử lý bằng quy định minh bạch, có khả năng áp dụng thống nhất.

    Cơ chế miễn trừ tại Nghị định số 26 thể hiện nỗ lực giảm thủ tục trùng lặp, nhưng hiệu quả không chỉ được đo bằng số trường hợp miễn. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp có thể dự đoán nghĩa vụ của mình trước khi giao dịch, còn cơ quan quản lý có thể kiểm soát đúng rủi ro mà không tạo thêm chi phí tuân thủ không cần thiết. Một chính sách hóa chất hiệu quả phải đồng thời bảo đảm an toàn và sự rõ ràng, nhất quán trong thực thi.


    [1] Mã CAS (hay số đăng ký CAS, CAS RN) là dãy số định danh duy nhất được cấp cho từng chất hóa học (nguyên tố, hợp chất, polyme, hỗn hợp, hợp kim...) bởi Chemical Abstracts Service (CAS) – một bộ phận của Hiệp hội Hóa học Hoa Kỳ. Mã này giúp nhận diện chính xác một chất dù có nhiều tên gọi khác nhau.