Hoạt động Tập trung kinh tế của các doanh nghiệp: Góc nhìn từ Báo cáo thường niên của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu, các hoạt động tập trung kinh tế (TTKT) như sáp nhập, mua lại, hợp nhất, hoặc liên doanh giữa các doanh nghiệp đã trở thành một xu hướng nổi bật. Những giao dịch này không chỉ phản ánh sự năng động của thị trường mà còn đặt ra thách thức lớn trong việc đảm bảo cạnh tranh lành mạnh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Báo cáo thường niên 2024 của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (UBCTQG), thuộc Bộ Công Thương phát hành ngày 15/07/2025 đã cung cấp một bức tranh khá toàn diện về các hoạt động TTKT tại Việt Nam trong năm qua, đồng thời làm rõ vai trò của cơ quan quản lý trong việc giám sát và kiểm soát các giao dịch này trên thực tế.

1. Tổng quan về tập trung kinh tế tại Việt Nam năm 2024

Tập trung kinh tế, theo Luật Cạnh tranh 2018, được định nghĩa là các hành vi như sáp nhập, hợp nhất, mua lại, hoặc liên doanh giữa các doanh nghiệp, dẫn đến thay đổi cấu trúc thị trường và có khả năng ảnh hưởng đến mức độ cạnh tranh. Các hoạt động này thường nhằm mục đích mở rộng thị phần, tối ưu hóa nguồn lực, hoặc tăng cường năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát chặt chẽ, TTKT có thể dẫn đến tình trạng độc quyền, hạn chế cạnh tranh, hoặc gây bất lợi cho người tiêu dùng.

Theo Báo cáo thường niên 2024 của UBCTQG[1], trong năm 2024, cơ quan này đã tiếp nhận 197 vụ việc thông báo tập trung kinh tế, một con số đáng kể, phản ánh sự sôi động của các hoạt động sáp nhập và mua lại tại Việt Nam. Trong số này, chỉ 3 vụ việc yêu cầu thẩm định chính thức và được phê duyệt với các điều kiện cụ thể, cho thấy UBCTQG đã thực hiện tốt vai trò sàng lọc, tập trung vào những giao dịch có nguy cơ cao gây hạn chế cạnh tranh.

Các lĩnh vực thực hiện thủ tục tập trung kinh tế chủ yếu

Báo cáo chỉ ra rằng các lĩnh vực có số lượng thông báo TTKT nhiều nhất trong năm 2024 bao gồm các lĩnh vực như:

Năng lượng và khoáng sản: Đây là lĩnh vực dẫn đầu về số lượng giao dịch, phù hợp với xu hướng đầu tư mạnh mẽ vào năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió) và khai thác tài nguyên tại Việt Nam. Các doanh nghiệp trong ngành này thường thực hiện sáp nhập hoặc mua lại để củng cố chuỗi cung ứng và tăng cường năng lực sản xuất.

Bất động sản: Với sự phục hồi của thị trường bất động sản sau giai đoạn khó khăn, các giao dịch TTKT trong lĩnh vực này tập trung vào việc tái cơ cấu, mua lại dự án, hoặc hợp nhất các công ty phát triển bất động sản để tối ưu hóa nguồn lực và mở rộng quy mô.

Sản xuất công nghiệp: Các hoạt động sáp nhập trong ngành sản xuất công nghiệp, từ thiết bị điện tử đến sản phẩm công nghiệp nặng, phản ánh nhu cầu nâng cao năng lực sản xuất và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ngoài ba lĩnh vực trên, báo cáo đề cập đến một lĩnh vực khác như là tài chính, bán lẻ, hoặc thương mại điện tử, vốn cũng là những ngành thu hút nhiều hoạt động TTKT trong những năm gần đây. So với các năm trước, các lĩnh vực này tiếp tục duy trì vị trí dẫn đầu, cho thấy sự ổn định trong xu hướng đầu tư và sáp nhập tại Việt Nam.

2. Vụ việc tập trung kinh tế điển hình Bunge mua lại CJ Selecta

Một trong những điểm nhấn trong Báo cáo thường niên 2024 là vụ việc liên quan đến giao dịch TTKT giữa Công ty Bunge Alimentos SA (Brazil) và Công ty CJ Selecta S.A. trong thị trường hạt cọ dầu và protein đậu nành tại Việt Nam[2]. Đây là một trong ba vụ việc yêu cầu thẩm định chính thức, minh chứng cho sự phức tạp và tầm quan trọng của các giao dịch quốc tế.

Thông tin chi tiết về vụ việc như sau:

Các bên liên quan

• Bunge Alimentos SA (Bên mua): Một tập đoàn lớn của Brazil, hoạt động trong lĩnh vực nông sản, thực phẩm và chế biến, với mạng lưới toàn cầu.
• CJ Selecta S.A. (Công ty mục tiêu): Một công ty hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và cung ứng hạt cọ dầu và protein đậu nành, thuộc sở hữu của
• Quỹ STIC CJ Global Investment Corporate Partnership Private Equity Fund và CJ CheilJedang Corporation (Chủ sở hữu Công ty mục tiêu)

Thị trường liên quan

Thị trường hạt cọ dầu và protein đậu nành tại Việt Nam, vốn đóng vai trò quan trọng trong ngành thực phẩm và thức ăn chăn nuôi.

Nội dung giao dịch

Bunge Alimentos SA đã nộp hồ sơ thông báo TTKT liên quan đến việc mua lại cổ phần của CJ Selecta S.A. Giao dịch này được đánh giá có khả năng ảnh hưởng đến cấu trúc thị trường, đặc biệt trong ngành nông sản, nơi các nguyên liệu như hạt cọ dầu và protein đậu nành là đầu vào quan trọng cho nhiều chuỗi cung ứng. Vì trong vụ việc này cả Bên mua và Công ty mục tiêu đều có hợp đồng mua bán hàng có dầu và protein đậu nành cô đặc tại với các doanh nghiệp Việt Nam.

Kết quả thẩm định

Ngày 29/08/2024, UBCTQG đã ban hành Quyết định số 236/QĐ-CT về việc tập trung kinh tế có điều kiện. UBCTQG đã phê duyệt giao dịch này với các điều kiện cụ thể nhằm giảm thiểu nguy cơ hạn chế cạnh tranh như:

1. Cấm tăng giá sản phẩm: Các doanh nghiệp tham gia TTKT không được phép tăng giá bán sản phẩm hạt cọ dầu tại Việt Nam, đảm bảo giá cả ổn định cho người tiêu dùng và doanh nghiệp sử dụng các sản phẩm này.
2. Duy trì hợp đồng hiện có: Các hợp đồng giữa các doanh nghiệp tham gia TTKT và khách hàng mua hạt cọ dầu và protein đậu nành tại Việt Nam phải được duy trì, tránh gây gián đoạn chuỗi cung ứng.
3. Cam kết nâng cao chất lượng và hiệu quả: Các doanh nghiệp phải duy trì sản xuất, nhập khẩu, và phân phối các sản phẩm hạt cọ dầu và protein đậu nành, đồng thời nâng cao năng suất, chất lượng, và hiệu quả kinh doanh nhằm giảm giá thành, cải thiện chất lượng sản phẩm, và phục vụ lợi ích của người tiêu dùng và cộng đồng.

Trách nhiệm của các bên trong và sau khi thực hiện giao dịch

1. Các doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của hồ sơ thông báo TTKT.
2. Báo cáo kết quả thực hiện giao dịch và tuân thủ các điều kiện được quy định.
3. Tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật khác có liên quan.

Giao dịch Bunge-CJ Selecta cho thấy Việt Nam đang trở thành điểm đến hấp dẫn cho các nhà đầu tư quốc tế trong lĩnh vực nông sản và thực phẩm. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra thách thức cho UBCTQG trong việc đánh giá tác động của các giao dịch xuyên biên giới. Nếu không được kiểm soát, việc sáp nhập này có thể dẫn đến sự tập trung quá mức trong thị trường hạt cọ dầu và protein đậu nành, làm tăng giá đầu vào cho các doanh nghiệp sản xuất thực phẩm và thức ăn chăn nuôi, từ đó ảnh hưởng đến người tiêu dùng.

Vụ việc này cũng nhấn mạnh vai trò của UBCTQG trong việc phối hợp với các cơ quan quản lý cạnh tranh quốc tế, như Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Úc (ACCC) hoặc Ủy ban Thương mại Công bằng Hàn Quốc, để chia sẻ thông tin và đảm bảo tính minh bạch trong quá trình thẩm định.

Bunge Việt Nam. Nguồn: Bunge.com

3. Quy trình kiểm soát tập trung kinh tế của UBCTQG có nhiều tiến bộ

UBCTQG thực hiện kiểm soát TTKT theo một quy trình chặt chẽ, được quy định trong Luật Cạnh tranh 2018 và văn bản hướng dẫn thi hành. Quy trình này bao gồm các bước chính:

Tiếp nhận thông báo: Các doanh nghiệp phải nộp hồ sơ thông báo TTKT nếu giao dịch đáp ứng ngưỡng quy định, ví dụ: thị phần kết hợp trên 20% hoặc tổng tài sản/doanh thu đạt mức nhất định.

Thẩm định sơ bộ: UBCTQG đánh giá sơ bộ để xác định liệu giao dịch có cần thẩm định chính thức hay không. Trong 197 vụ việc năm 2024, chỉ 3 vụ việc yêu cầu thẩm định chính thức, cho thấy đa số giao dịch không gây rủi ro lớn đến cạnh tranh.

Thẩm định chính thức: Đối với các giao dịch có nguy cơ hạn chế cạnh tranh, UBCTQG tiến hành phân tích chi tiết, bao gồm:

1. Đánh giá thị phần và mức độ tập trung thị trường (thường sử dụng chỉ số HHI - Herfindahl-Hirschman Index).
2. Xem xét khả năng gây hạn chế cạnh tranh, như tạo vị thế thống lĩnh, tăng giá, hoặc giảm lựa chọn cho người tiêu dùng.
3. Đưa ra các điều kiện phê duyệt, chẳng hạn như yêu cầu thoái vốn, hạn chế một số hoạt động kinh doanh, hoặc cam kết duy trì cạnh tranh.

Ban hành Quyết định cuối cùng: Phê duyệt, phê duyệt có điều kiện, hoặc cấm giao dịch.

Báo cáo cho thấy UBCTQG đã xử lý hồ sơ TTKT đúng hạn hoặc sớm hơn thời hạn quy định, thể hiện năng lực quản lý hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các văn bản pháp luật mới, như Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Kinh doanh bất động sản 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, đặt ra yêu cầu cao hơn về tuân thủ pháp luật.

4. Xử lý vi phạm do không thông báo tập trung kinh tế

Trong năm 2024, UBCTQG đã tổ chức điều tra, xử lý và giải quyết khiếu nại quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh đối với 01 vụ việc duy nhất vi phạm quy định về tập trung kinh tế trong lĩnh vực hóa chất theo quy định tại Điều 44 Luật Cạnh tranh 2018.

Ngày 13 tháng 5 năm 2024, Cơ quan điều tra vụ việc cạnh tranh UBCTQG ban hành Quyết định số 14/QĐ-CT về việc điều tra vụ việc cạnh tranh mã số 24-KX-TKT-01 liên quan đến hành vi vi phạm quy định về tập trung kinh tế đối với Công ty TNHH MTV Hóa chất Đức Giang Lào Cai, công ty con của Công ty Cổ phần Tập đoàn Hóa chất Đức Giang (một công ty đã niêm yết trên sàn chứng khoán). Kết quả điều tra cho thấy các doanh nghiệp đã không thực hiện việc thông báo tập trung kinh tế đối với giao dịch Công ty TNHH MTV Hóa chất Đức Giang Lào Cai mua lại 100% cổ phần/vốn điều lệ của Công ty Cổ phần Phốt Pho 6[3] (nay là Công ty TNHH MTV Phốt Pho 6) theo quy định của Luật Cạnh tranh, vi phạm quy định tại khoản 1 Điều 44 Luật Cạnh tranh.

Căn cứ theo quy định của pháp luật về cạnh tranh và các quy định pháp luật khác có liên quan, UBCTQG đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh đối với Công ty TNHH MTV Hóa chất Đức Giang Lào Cai với số tiền phạt 1.323.982.880 đồng và Công ty TNHH MTV Phốt Pho 6 với số tiền phạt 100.000.000 đồng. Có thể thấy đây là một trong những vụ việc vi phạm nghiêm trọng pháp luật cạnh tranh Việt Nam và đã bị Ủy ban cạnh tranh quốc gia xử phạt nghiêm khắc với mức tiền lớn gần như kỷ luật.

Hoạt động tập trung kinh tế tại Việt Nam trong năm 2024, được phản ánh qua Báo cáo thường niên của UBCTQG, cho thấy sự sôi động của thị trường và vai trò quan trọng của cơ quan quản lý trong việc đảm bảo cạnh tranh lành mạnh tại Việt Nam. Với 197 vụ việc được tiếp nhận và 3 vụ việc thẩm định chính thức, UBCTQG đã thể hiện năng lực quản lý hiệu quả, đặc biệt trong các ngành năng lượng, bất động sản, và sản xuất công nghiệp. Vụ việc Bunge-CJ Selecta là một ví dụ điển hình, minh họa cho sự phức tạp của các giao dịch quốc tế và tầm quan trọng của việc kiểm soát chặt chẽ các hoạt động M&A của doanh nghiệp có thể ảnh hưởng đến môi trường phát triển lành mạnh của doanh nghiệp