Giải quyết bài toán về thuế khi tách doanh nghiệp

Hoạt động tách doanh nghiệp kéo theo hàng loạt thủ tục và vướng mắc về thuế, từ thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), thuế thu nhập cá nhân (TNCN) cho đến việc xử lý chuyển lỗ, chi phí lãi vay… Vụ việc Vinpearl tách Vinpearl Cửa Hội thành một doanh nghiệp độc lập là một ví dụ điển hình cho thấy những vướng mắc phức tạp về thuế cần tháo gỡ khi tiến hành hoạt động này.

Vinpearl Hotel Huế. Nguồn: VNEconomy

Quy định khác nhau về quyết toán thuế TNDN và thuế TNCN khi tách doanh nghiệp

Theo Luật Quản lý thuế, thời hạn nộp hồ sơ khai thuế trong trường hợp tổ chức lại doanh nghiệp là chậm nhất ngày thứ 45 kể từ ngày xảy ra sự kiện. Sự kiện tách doanh nghiệp được hiểu là khi có quyết định tách của cơ quan có thẩm quyền, có thể là quyết định của Hội đồng thành viên, chủ sở hữu hoặc Đại hội đồng cổ đông công ty tùy thuộc vào loại hình DN.

Trường hợp tách DN của Vinpearl có hai thời điểm có quyết định tách công ty, thì theo hướng dẫn của cơ quan quản lý thuế công ty phải thực hiện quyết toán thuế TNDN đến từng thời điểm đó. Nghĩa là Vinpearl phải lập báo cáo quyết toán thuế TNDN riêng cho giai đoạn từ đầu năm 2023 đến ngày có nghị quyết tách lần 1, sau đó lại quyết toán từ sau ngày quyết định lần 1 có hiệu lực đến ngày có nghị quyết tách lần 2. Việc phải quyết toán thuế giữa niên độ nhiều lần là điểm gây lúng túng cho doanh nghiệp, vì thông thường quyết toán thuế TNDN chỉ thực hiện cuối năm. Ngoài ra, sau khi tổ chức lại, Vinpearl và công ty mới sẽ tiếp tục hoạt động đến cuối năm, do đó vẫn phải nộp quyết toán thuế TNDN cho cả năm tài chính của từng công ty.

Trái với thuế TNDN, thuế TNCN vẫn quyết toán theo năm dương lịch dù tách DN tại bất kỳ thời điểm nào. Tuy nhiên, phát sinh vấn đề khi tách doanh nghiệp, người lao động có thể được chuyển sang công ty mới được tách. Theo quy định hiện hành, người lao động được điều chuyển do tách công ty, tổ chức mới nằm trong cùng hệ thống có trách nhiệm quyết toán thuế thay cho cá nhân, bao gồm cả phần thu nhập do tổ chức cũ đã chi trả cho người lao động, miễn là công ty được tách kế thừa toàn bộ về thuế của công ty bị tách. Lưu ý rằng trường hợp công ty đã khai quyết toán thuế TNCN tại thời điểm có quyết định tách công ty thì công ty phải hủy tờ khai quyết toán thuế và thực hiện lại kê khai quyết toán thuế TNCN khi kết thúc năm.

Chuyển lỗ giữa các doanh nghiệp sau tách

Một vướng mắc lớn về thuế TNDN là xử lý khoản lỗ chưa kết chuyển khi doanh nghiệp tách ra. Theo quy định tại khoản 3 Điều 9 Thông tư 78/2014/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 96/2015), “số lỗ của doanh nghiệp phát sinh trước khi chia, tách ... đang còn trong thời gian chuyển lỗ theo quy định thì số lỗ này sẽ được phân bổ cho các doanh nghiệp sau khi chia, tách theo tỷ lệ vốn chủ sở hữu được chia, tách”. Quy định này nhằm đảm bảo quyền chuyển lỗ không bị mất đi mà được chia đều dựa trên quy mô vốn của mỗi bên sau tái cấu trúc. Trong vụ Vinpearl, giả sử tại thời điểm tách công ty có khoản lỗ lũy kế từ các năm trước thì phần lỗ đó phải được phân bổ: Vinpearl giữ lại phần lớn tương ứng với gần 95% vốn chủ sở hữu sau tách, Vinpearl Cửa Hội được nhận phần lỗ tương ứng với gần 5%. Việc phân bổ chi tiết sẽ do Vinpearl thực hiện và khai trong hồ sơ quyết toán tại thời điểm tách. Thách thức ở đây là doanh nghiệp phải theo dõi chi tiết năm phát sinh lỗ và thời hạn chuyển lỗ còn lại cho từng phần được phân bổ. DN cũng lưu ý nguyên tắc chuyển lỗ liên tục không quá 5 năm kể từ năm tiếp sau năm phát sinh lỗ vẫn áp dụng bình thường cho doanh nghiệp sau tách. Điều này có nghĩa, nếu Vinpearl có lỗ từ 2019 chuyển sang và 2023 là năm cuối cùng được kết chuyển, thì cả Vinpearl và Vinpearl Cửa Hội chỉ được dùng phần lỗ tương ứng đó để bù trừ trong 2023. Rõ ràng, việc chuyển lỗ đòi hỏi sự cẩn trọng như tính đúng tỷ lệ, không phân bổ quá thời hạn cho phép, và mỗi công ty sau tách chỉ được sử dụng phần lỗ của mình.

Lễ niêm yết cổ phiếu VPL của Công ty cổ phần VINPEARL. Nguồn: SSC

Chi phí lãi vay không được trừ

Bên cạnh chuyển lỗ, một vấn đề đặc thù về thuế TNDN là khoản chi phí lãi vay bị khống chế theo Nghị định 132/2020/NĐ-CP quy định về chống chuyển giá. Theo Nghị đinh này, tổng chi phí lãi vay thuần được trừ tối đa 30% EBITDA[1], phần vượt sẽ không được trừ trong kỳ và được chuyển sang các kỳ sau (tối đa 5 năm). Với doanh nghiệp có giao dịch liên kết rất có thể mỗi năm đều có một phần lãi vay không được trừ và được treo chuyển tiếp. Khi tách doanh nghiệp, câu hỏi đặt ra: phần chi phí lãi vay chưa được trừ của công ty cũ sẽ xử lý thế nào? Luật hiện hành không quy định rõ ràng như chuyển lỗ, nhưng thông thường cơ quan quản lý thuế sẽ áp dụng tương tự nguyên tắc chuyển lỗ là phân bổ chi phí lãi vay không được trừ cho các doanh nghiệp sau tách và các doanh nghiệp này được tiếp tục chuyển khoản chi phí đó trong giới hạn 5 năm. Như vậy, giả sử Vinpearl có 50 tỷ chi phí lãi vay không được trừ tích lũy đến trước khi tách, Vinpearl Cửa Hội sẽ được “thừa hưởng” khoảng 5% của 50 tỷ (tức 2,5 tỷ) đưa vào khoản chi phí lãi vay không được trừ của mình, Vinpearl giữ lại 47,5 tỷ. Mỗi bên sau đó tiếp tục theo dõi khoản này trong kỳ tính thuế của mình, và chỉ được chuyển trong phạm vi 5 năm kể từ năm tiếp sau năm phát sinh ban đầu (chứ không phải 5 năm từ khi tách). Điều này đòi hỏi kế toán thuế của cả hai công ty sau tách phải phối hợp để nhận biết số liệu và khai báo trên phụ lục tờ khai quyết toán theo mẫu. Nếu Vinpearl Cửa Hội không được thông báo và bỏ quên không kê khai phần 2,5 tỷ này, có thể dẫn đến mất quyền chuyển khoản chi phí được trừ hợp lệ trong tương lai.

Các vướng mắc thuế khác

Ngoài những điểm chính trên, tách doanh nghiệp có thể phát sinh một số vấn đề thuế khác cần lưu ý.

Thuế GTGT và hóa đơn: Khi chuyển một phần hoạt động kinh doanh sang công ty mới, việc xuất hóa đơn và khấu trừ thuế GTGT có thể gián đoạn. Do đó cần điều chỉnh hoặc ký lại hợp đồng để công ty mới tiếp nhận, tránh sai sót khấu trừ thuế GTGT. Luật thuế GTGT không có quy định riêng về tách doanh nghiệp, nhưng thông lệ cơ quan thuế cho phép việc điều chuyển tài sản, hàng hóa giữa công ty bị tách và được tách phục vụ tái cấu trúc nội bộ sẽ không coi là hoạt động chịu thuế. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải lập biên bản bàn giao tài sản, xác định rõ danh mục tài sản, công nợ chuyển giao kèm theo và không xuất hóa đơn GTGT cho các tài sản này.

Thuế môn bài và các loại thuế khác: Công ty mới thành lập sẽ phải nộp thuế môn bài theo vốn điều lệ của mình. Công ty bị tách do vốn điều lệ giảm, nhưng thuế môn bài không thay đổi, và từ năm sau thì nộp theo vốn điều lệ mới, nếu vốn giảm xuống khác bậc. Đây là điểm nhỏ nhưng doanh nghiệp nên lưu ý cập nhật.

Tóm lại, góc độ thuế cho thấy tách doanh nghiệp phát sinh nhiều thủ tục và yêu cầu tuân thủ chi tiết. Doanh nghiệp khi tái cấu trúc nên tra cứu kỹ các quy định thuế liên quan, thậm chí có thể xem xét xin ý kiến trước từ cơ quan quản lý thuế để tuân thủ đúng và tránh bị xử phạt từ những quy định có phần lắt léo trong hoạt động đặc thù này.

Luật sư Nguyễn Văn Phúc

Công ty Luật TNHH HM&P