Dự thảo sửa đổi Nghị quyết 98: Cần quyết liệt cho một Thành phố Hồ Chí Minh mới với định hướng siêu đô thị

TP. Hồ Chí Minh, động lực kinh tế hàng đầu của Việt Nam, luôn được coi là "đầu tàu" trong sự phát triển quốc gia. Với Nghị quyết 98/2023/QH15 (Nghị quyết 98) được Quốc hội thông qua ngày 24/6/2023, thành phố đã được trao cơ chế đặc thù nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, vượt qua các ràng buộc pháp lý thông thường. Tuy nhiên, sau hơn hai năm thực hiện, nhiều thách thức đã lộ rõ, dẫn đến nhu cầu phải sửa đổi và bổ sung. Đặc biệt, trong bối cảnh khi hai tỉnh Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu được sáp nhập vào TP. Hồ Chí Minh để trở thành siêu đô thị, Nghị quyết 98 đã không còn phù hợp. Vì vậy, Bộ Tài chính đã tiến hành lấy ý kiến Dự thảo Nghị quyết sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98 (“Dự thảo”).

Bối cảnh và yêu cầu sửa đổi Nghị quyết 98

Nghị quyết 98 được ban hành trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh đang phục hồi sau đại dịch COVID-19. Nghị quyết này cho phép thành phố thí điểm một số cơ chế đặc thù trong các lĩnh vực như quản lý ngân sách, đất đai, đầu tư công, thu hút nhân tài, và phát triển hạ tầng. Cụ thể, nó trao quyền lớn hơn cho HĐND và UBND TP. Hồ Chí Minh trong việc quyết định mức thu nhập cho cán bộ, điều chỉnh quy hoạch đô thị, và thí điểm mô hình hợp tác công tư (PPP). Mục tiêu là giúp thành phố đạt tăng trưởng GDP cao hơn mức trung bình quốc gia, thu hút đầu tư nước ngoài (FDI), và giải quyết các nút thắt về thủ tục hành chính.

Sau hai năm, kết quả thực hiện Nghị quyết 98 được đánh giá tích cực nhưng chưa đạt kỳ vọng. Theo Báo cáo, TP. Hồ Chí Minh đã đạt tăng trưởng GDP trung bình 6,77% trong giai đoạn 2023-2024, cao hơn mức trung bình quốc gia (6,5%), nhưng thấp hơn mục tiêu 8-9% đề ra. Thành phố đã thu hút được khoảng 8,944 tỷ USD vốn FDI, chiếm 36,7% tổng vốn cả nước, và giải ngân đầu tư công đạt 51,806 tỷ đồng (tương đương 2,07 tỷ USD)[1]. Tuy nhiên, nhiều cơ chế đặc thù chưa được triển khai đầy đủ do vướng mắc pháp lý, thiếu hướng dẫn chi tiết, và ảnh hưởng từ biến động kinh tế toàn cầu như lạm phát, suy thoái ở Mỹ và châu Âu. Có thể thấy các khó khăn chính bao của TP. Hồ Chí Minh khi áp dụng Nghị quyết 98 là:

Vướng mắc về đất đai và quy hoạch: Nhiều dự án hạ tầng lớn như metro, đường vành đai bị chậm trễ do thủ tục thu hồi đất phức tạp, dù Nghị quyết 98 đã cho phép điều chỉnh quy hoạch linh hoạt hơn.

Hạn chế trong thu hút đầu tư: Mô hình PPP và BT (xây dựng - chuyển giao) chưa hấp dẫn nhà đầu tư do rủi ro cao và thiếu cơ chế bảo vệ.

Ngân sách và thu nhập cán bộ: Mặc dù được phép tăng thu nhập cho cán bộ chuyên môn, nhưng mức tăng chưa đủ cạnh tranh với khu vực tư nhân, dẫn đến tình trạng chảy máu chất xám.

Tác động từ yếu tố bên ngoài: Lạm phát cao, biến động tỷ giá USD/VND, và cạnh tranh từ các thành phố như Bangkok, Singapore khiến TP. Hồ Chí Minh mất lợi thế.

Dự thảo được xây dựng dựa trên đánh giá này, nhằm "mở rộng và hoàn thiện" cơ chế đặc thù, đặc biệt khi Tp. Hồ Chí Minh giờ đây đã mở rộng thêm không gian phát triển với sự sáp nhập của hai tỉnh Bình Dương và Bà Rịa Vũng Tàu. Dự thảo sửa đổi đã bổ sung 7 điều mới, sửa đổi 12 điều, và bãi bỏ 3 điều so với Nghị quyết 98. Thời hạn thí điểm được kéo dài đến năm 2030 (thay vì 2028), và phạm vi áp dụng mở rộng đến các lĩnh vực mới như phát triển đô thị định hướng giao thông (TOD), logistics, và kinh tế số. Sự khác biệt lớn nhất là chuyển từ "thí điểm" sang "mở rộng thí điểm", với trọng tâm vào tính khả thi và tính cạnh tranh quốc tế.

Các điểm mới nổi bật trong Dự thảo

Dự thảo mới không chỉ sửa chữa mà còn mở rộng đáng kể, phản ánh mong muốn của Tp. Hồ Chí Minh về một không gian phát triển mới, chủ động, linh hoạt và hội nhập quốc tế. Cùng với đó là những đúc rút kình nghiệm từ hai năm thực hiện Nghị quyết 98 trong thực tiễn. Có thể kể ra đây các điểm chính mới, nổi bật của Dự thảo điều chỉnh này.

Thứ nhất, quy định linh hoạt hơn trong quản lý đất đai và quy hoạch

Đất đai là nút thắt lớn nhất trong Nghị quyết 98, với nhiều dự án bị đình trệ do quy trình thu hồi đất kéo dài. Dự thảo giới thiệu cơ chế "thu hồi đất khẩn cấp" cho các dự án hạ tầng quốc gia, rút ngắn thời gian từ 12 tháng xuống 6 tháng, và cho phép bồi thường theo giá thị trường thay vì giá nhà nước. Dự thảo Nghị quyết sửa đổi cho phép TP. Hồ Chí Minh điều chỉnh quy hoạch đô thị mà không cần chờ phê duyệt từ Thủ tướng, miễn là phù hợp với chiến lược quốc gia.

Điểm khác biệt đột phá là bổ sung mô hình TOD (Transit Oriented Development), được bổ sung vào Dự thảo. TOD cho phép phát triển đô thị xung quanh các tuyến metro và đường sắt đô thị, với cơ chế ưu đãi thuế cho nhà đầu tư. Với thủ tục đầu tư đặc biệt sẽ tạo thuận lợi cho nhà đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế - công nghệ và thương mại, giúp rút ngắn thời gian triển khai dự án chiến lược. So với Nghị quyết 98 chỉ tập trung vào quy hoạch chung, Dự thảo mới tích hợp TOD vào 10 dự án cụ thể, như mở rộng metro số 1 và đường vành đai 3, nhằm giảm ùn tắc và thúc đẩy kinh tế xanh. Điều này dự kiến thu hút thêm 5-7 tỷ USD đầu tư từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Châu Âu.

Thứ hai, tăng cường thu hút đầu tư chiến lược và PPP

Nghị quyết 98 đã thí điểm PPP nhưng gặp khó khăn do thiếu bảo hiểm rủi ro. Dự thảo mới bổ sung "quỹ bảo lãnh PPP" từ ngân sách thành phố, bảo vệ nhà đầu tư trước biến động chính sách. Theo Báo cáo của Bộ Tài Chính, tỷ lệ giải ngân PPP chỉ đạt 40% trong hai năm qua, nên Dự thảo nâng mức đầu tư công trong PPP lên 50% (từ 30%), và cho phép sử dụng đất công làm tài sản đối ứng.

Khác biệt lớn là mở rộng cơ chế BT sang BT kết hợp BOT (xây dựng - kinh doanh - chuyển giao), áp dụng cho dự án logistics và cảng biển. Dự thảo cho phép thành phố cấp phép đầu tư nhanh chóng (fast-track) cho dự án trên 100 triệu USD, rút ngắn thủ tục từ 90 ngày xuống 30 ngày. Ngoài ra, Dự thảo giới thiệu ưu đãi cho đầu tư xanh, như miễn thuế nhập khẩu thiết bị năng lượng tái tạo. Đây có thể xem là một bước tiến so với Nghị quyết 98 chỉ tập trung vào đầu tư truyền thống.

Thứ ba, phát triển kinh tế số và nguồn nhân lực

Nghị quyết 98 ít đề cập đến kinh tế số, nhưng Dự thảo mới dành riêng Điều 31 cho lĩnh vực này. Thành phố được phép thí điểm "khu kinh tế số đặc thù", với ưu đãi thuế 0% cho startup công nghệ trong 4 năm đầu. Khác biệt là tích hợp AI vào quản lý đô thị, như hệ thống giám sát giao thông thông minh, và hợp tác với các tập đoàn như Google, Microsoft.

Về nhân lực, Dự thảo bổ sung cơ chế cấp visa dài hạn (5 năm) cho chuyên gia nước ngoài, và chương trình đào tạo 10.000 kỹ sư công nghệ cao đến năm 2030. So với Nghị quyết 98, Dự thảo nhấn mạnh "liên kết vùng", cho phép TP. Hồ Chí Minh hợp tác Đồng Nai để phát triển nhân lực chung, giảm gánh nặng cho ngân sách thành phố.

Thứ tư, đổi mới ở các lĩnh vực như môi trường, y tế và an sinh xã hội

Dự thảo mới chú trọng bền vững hơn, với Điều 28 bổ sung cơ chế xử phạt môi trường nghiêm ngặt nhưng linh hoạt, cho phép thành phố tự quyết định mức phạt lên đến 5 tỷ đồng cho vi phạm lớn. Trong y tế, khác biệt là cho phép thí điểm mô hình bệnh viện công - tư, thu hút đầu tư nước ngoài vào y tế cao cấp.

An sinh xã hội cũng được mở rộng, với quỹ hỗ trợ thất nghiệp từ 2% ngân sách, cao hơn mức 1% ở Nghị quyết 98. Điều này nhằm giảm bất bình đẳng, đặc biệt sau COVID-19, khi tỷ lệ thất nghiệp ở thành phố từng chạm 10%.

Dự thảo mới dự kiến mang lại tăng trưởng GDP 8-10% cho TP. Hồ Chí Minh từ 2026, góp phần nâng GDP quốc gia lên 7%. Theo ước tính, nó sẽ thu hút thêm 15 tỷ USD FDI đến năm 2030, tạo việc làm cho 500.000 lao động. Khác biệt lớn là tính khả thi cao hơn, với 80% các điều khoản có hướng dẫn thực hiện ngay, giảm vướng mắc pháp lý. Tuy nhiên, thách thức vẫn tồn tại: Rủi ro lạm quyền nếu giám sát trung ương yếu, và áp lực ngân sách nếu thu hút đầu tư không đạt kỳ vọng. Ngoài ra, cần phối hợp chặt chẽ với các tỉnh lân cận để tránh "chảy máu" nguồn lực.

Dự thảo cơ chế đặc thù mới cho TP. Hồ Chí Minh không chỉ sửa chữa mà còn mở rộng đáng kể so với Nghị quyết 98, tập trung vào linh hoạt, bền vững và cạnh tranh quốc tế. Từ quản lý ngân sách đến TOD và kinh tế số, các khác biệt này hứa hẹn đưa thành phố trong giai đoạn mới, bối cảnh mới lên tầm cao mới. Dự thảo dự kiến được Quốc hội thông qua tại kỳ họp cuối cùng của nhiệm kỳ XV, mở ra kỷ nguyên phát triển đột phá để Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là "đầu tàu" mà còn là biểu tượng của một Việt Nam đổi mới.