Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ và các thương vụ sáp nhập, mua lại (M&A) ngày càng phức tạp, khung pháp lý về cạnh tranh tại Việt Nam đang chuyển dịch rõ nét theo hướng “siết chặt kỷ cương”. Hai nhóm công cụ chính được sử dụng là chuẩn hóa thủ tục kiểm soát tập trung kinh tế theo ngưỡng thông báo và tăng tính khả thi của cơ chế xử phạt hành chính, đặc biệt với các vi phạm về thủ tục và nghĩa vụ cung cấp thông tin.
Trước đây, Nghị định 75 quy định trần phạt theo nhóm hành vi vẫn giữ nguyên cấu trúc tỷ lệ doanh thu cộng cho mức tuyệt đối.
Nghị định 102/2026/NĐ-CP đã được ban hành ngày 31/3/2026 và có hiệu lực thi hành từ ngày 20/5/2026 (Nghị định 102) sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 75/2019/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh (Nghị định 75), sẽ có tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến mức phạt cũng như cách tính phạt trong lĩnh vực cạnh tranh trong thời gian tới.
Quy định mới – Mức phạt mới
Điểm “khắt khe” của quy định mới không chỉ nằm ở con số tiền phạt tuyệt đối mà còn ở ba thay đổi mang tính hệ thống: (1) thu hẹp đáng kể vùng “mơ hồ” khi không xác định được thị trường liên quan hoặc doanh thu liên quan; (2) giảm dư địa tùy nghi của cơ quan thực thi khi xác định mức phạt cụ thể thông qua công thức hóa theo tình tiết tăng nặng/giảm nhẹ; (3) tăng rủi ro thủ tục thông qua cơ chế hủy thông báo kết quả thẩm định hoặc quyết định về tập trung kinh tế nếu hồ sơ có dấu hiệu gian dối, không trung thực.
Với doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty tham gia M&A hoặc hoạt động trong thị trường số, trọng tâm tuân thủ giờ đây nằm ở ba khía cạnh: nghĩa vụ thông báo tập trung kinh tế theo ngưỡng[1], quản trị chứng cứ cùng tính trung thực của hồ sơ, và thiết kế chương trình tuân thủ (compliance) nội bộ để giảm thiểu tình tiết tăng nặng, tận dụng tình tiết giảm nhẹ khi bị điều tra.
Những thay đổi cốt lõi của quy định mới
Trước đây, Nghị định 75 quy định trần phạt theo nhóm hành vi vẫn giữ nguyên cấu trúc tỷ lệ doanh thu cộng cho mức tuyệt đối. Cụ thể, vi phạm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh/độc quyền có mức phạt tối đa 10% tổng doanh thu trên thị trường liên quan; vi phạm tập trung kinh tế tối đa 5%; cạnh tranh không lành mạnh tối đa 2 tỷ đồng; các hành vi khác tối đa 200 triệu đồng.
Nghị định 102 không thay đổi cấu trúc trần này nhưng điều chỉnh mạnh mẽ số tiền xử phạt tại các khung, đặc biệt trong trường hợp thiếu dữ liệu doanh thu/thị trường liên quan hoặc khi áp dụng tình tiết tăng/giảm nặng.
Thứ nhất, nghị định mở rộng trường hợp áp dụng mức phạt cố định 100–200 triệu đồng. Trước đây chỉ áp dụng khi tổng doanh thu trên thị trường liên quan bằng 0. Nay quy định mở rộng thêm cho các trường hợp doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế không cùng thị trường liên quan, không theo chuỗi sản xuất/phân phối/cung ứng và không có quan hệ đầu vào–bổ trợ. Điều này giải quyết triệt để thực tiễn “khó xác định thị trường liên quan” trong các giao dịch số, đa diện – vốn từng là kẽ hở để một số doanh nghiệp tranh luận kỹ thuật nhằm né phạt.
Thứ hai, cách tính mức phạt cụ thể được “công thức hóa” theo tình tiết. Nghị định cũ lấy mức trung bình khung rồi điều chỉnh không quá 15% cho mỗi tình tiết, để lại biên độ cân nhắc lớn. Nghị định mới áp dụng bậc thang rõ ràng:
- 01 tình tiết giảm nhẹ: mức phạt nằm giữa tối thiểu và trung bình khung.
- Từ 02 tình tiết giảm nhẹ: áp dụng mức tối thiểu khung.
- 01 tình tiết tăng nặng: giữa trung bình và tối đa khung.
- Từ 02 tình tiết tăng nặng: áp dụng mức tối đa khung.
- Có cả tăng nặng và giảm nhẹ: triệt tiêu theo nguyên tắc 1-đổi-1.
Các tình tiết tăng nặng/giảm nhẹ đã được liệt kê khá cụ thể (vi phạm có tổ chức, tái phạm, chủ động khắc phục, vi phạm lần đầu…). Việc quy định rõ ràng mức phạt khiến doanh nghiệp khó kỳ vọng “đàm phán mềm” như trước.
Thứ ba, chế tài về tập trung kinh tế và nghĩa vụ cung cấp thông tin được siết chặt. Nghị định bổ sung quyền của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (UBCTQG) bãi bỏ thông báo, kết quả thẩm định sơ bộ hoặc quyết định tập trung kinh tế nếu phát hiện gian dối làm sai lệch kết quả. Đồng thời, bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả mạnh tay: buộc chia tách doanh nghiệp đã sáp nhập, buộc bán lại vốn góp/tài sản, buộc chịu kiểm soát giá và điều kiện giao dịch.
.jpg)
Doanh nghiệp không còn có thể coi nhẹ nghĩa vụ thủ tục hay hy vọng vào “vùng xám” kỹ thuật.
So sánh mức phạt “cũ – mới” và ý nghĩa thực tiễn
Các thay đổi cụ thể thể hiện rõ nhất qua các quy định sau:
Không thông báo tập trung kinh tế: Trước đây phạt 1%–5% doanh thu liên quan. Nghị định sửa đổi chuyển sang phạt theo quy mô: 500 triệu–1 tỷ đồng nếu tổng tài sản/doanh thu/doanh số mua vào < 3.000 tỷ; 1–2 tỷ đồng nếu ≥ 3.000 tỷ, nhưng không vượt 5% doanh thu liên quan. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ vướng ngưỡng do tài sản/giao dịch, mức phạt tuyệt đối tạo áp lực dòng tiền lớn hơn.
Thực hiện tập trung kinh tế khi chưa có kết quả thẩm định sơ bộ: Quy định trước đây phạt 0,5%–1% doanh thu. Mới phạt cố định 500 triệu–2 tỷ đồng theo ngưỡng, kèm trần ≤ 5% doanh thu. Do đó, việc thực hiện giao dịch M&A trước khi được phê duyệt chính thức trở thành rủi ro cực lớn trong hoạt động mua bán, sáp nhập cần đóng giao dịch nhanh.
Thực hiện tập trung kinh tế thuộc trường hợp bị cấm: Quy định sửa đổi tách riêng, phạt 1%–5% doanh thu (tăng trần từ 3%). Kèm theo nguy cơ buộc chia tách/bán lại tài sản.
Cung cấp thông tin không đầy đủ: Quy định cũ phạt từ 10–20 triệu đồng. Quy định mới tăng lên 20–30 triệu đồng. Hành vi gian dối/che giấu vẫn 20–50 triệu nhưng kèm quyền hủy toàn bộ quyết định thẩm định có thể dẫn tới rủi ro pháp lý đảo ngược cả thương vụ đã thực hiện.
Những thay đổi này không chỉ tăng tính răn đe mà còn nâng cao khả năng thực thi thực tế, đặc biệt trong môi trường thị trường số nơi xác định thị trường liên quan và doanh thu thường phức tạp.
Doanh nghiệp cần chủ động để tuân thủ tốt
Để giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp cần thực hiện ngay năm khuyến nghị sau:
Thứ nhất, thiết lập “cổng kiểm soát tập trung kinh tế” trong mọi giao dịch M&A/đầu tư. Doanh nghiệp cần lập và rà soát kỹ càng danh sách ngưỡng tuân thủ theo Nghị định 35/2020/NĐ-CP. Việc yêu cầu bộ phận tài chính cung cấp dữ liệu tài sản/doanh thu/doanh số mua vào và giá trị giao dịch là cần thiết để đưa ra quyết định phù hợp.
Thứ hai, doanh nghiệp cần quản trị tính trung thực của hồ sơ như rủi ro giao dịch. Việc áp dụng cơ chế phối hợp đồng bộ hiệu quả giữa các bộ phận pháp chế, kiểm toán nội bộ hoặc tư vấn độc lập rà soát hồ sơ trước khi nộp, tránh nguy cơ bị hủy quyết định thẩm định từ cơ quan giám sát tập trung kinh tế.
Thứ ba, xây dựng chương trình tuân thủ nội bộ. Việc doanh nghiệp chú trọng đào tạo định kỳ, phê duyệt trước các thỏa thuận nhạy cảm như giá, phân chia thị trường, đấu thầu,..là một phương pháp hiệu quả để giảm các rủi ro bị xử phạt trong lĩnh vực cạnh tranh đang được quản lý hết sức chặt chẽ.
Thứ tư, chuẩn hóa quản trị chứng cứ và phản hồi điều tra. Doanh nghiệp cần lưu trữ email/tài liệu, áp dụng cơ chế chuẩn bị các chứng cứ rõ ràng, phù hợp và hiệu quả khi có dấu hiệu điều tra. Bên cạnh đó, việc thống nhất đầu mối cung cấp thông tin để phối hợp làm việc với cơ quan có thẩm quyền là yêu cầu quan trọng để tránh mức phạt tăng nặng do cung cấp không đầy đủ, hoặc không phối hợp hiệu quả với cơ quan có thẩm quyền trong quá trình điều tra vụ việc.
Nghị định 102 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của chính sách cạnh tranh Việt Nam: từ “khung pháp lý linh hoạt” sang “cơ chế thực thi rõ ràng, dự báo cao”. Doanh nghiệp không còn có thể coi nhẹ nghĩa vụ thủ tục hay hy vọng vào “vùng xám” kỹ thuật. Việc chủ động xây dựng văn hóa tuân thủ không chỉ giúp tránh rủi ro phạt nặng mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững trên thị trường. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, tuân thủ cạnh tranh đang trở thành một trong những yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn mới.
[1] Quy định tại Nghị định 35/2020/NĐ-CP và Luật Cạnh tranh 2018
