Trong phạm vi bài viết này, Luật sư điều hành Nguyễn Văn Phúc sẽ phân tích những quy định liên quan đến việc đảm bảo quản lý hoạt động bán lẻ thuốc online thông qua các sàn thương mại điện tử. Bài viết nằm trong chuỗi bài viết về dược của HM&P, được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Sài Gòn số 19 - 2024, phát hành ngày 09 - 05 - 2024.
Sự bùng nổ về thương mại điện tử ở Việt Nam trong những năm vừa qua đã và đang mang lại những chuyển biến tích cực cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là trong giai đoạn đại dịch Covid-19 hoành hành và người tiêu dùng không thể mua hàng theo phương thức truyền thống. Cũng từ thời điểm này, một mặt hàng mà trước giờ tưởng như chỉ có thể mua trực tiếp tại quầy là thuốc cũng được nhiều đơn vị áp dụng hình thức mua bán online. Sự đa dạng, tiện lợi của hình thức này phần nào mang đến cho người tiêu dùng sự tiện dụng, đặc biệt đối với những trường hợp không thể đến trực tiếp quầy thuốc. Tuy nhiên, với bản chất là một loại hàng hóa tác động trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng của người dùng, hình thức mua bán thuốc online cũng cần được kiểm soát phù hợp. Vậy câu hỏi đặt ra là làm thế nào để quản lý hoạt động bán lẻ thuốc online một cách an toàn và hiệu quả?
Cuộc cách mạng trong hoạt động bán lẻ thuốc
(Nguồn: Tạp chí Kinh tế Sài Gòn)
Hiện nay, không khó để người tiêu dùng có thể mua được thuốc chỉ qua một vài cú click chuột tại nhà. Điều này nhờ vào sự phát triển của thương mại điện tử cũng như sự bùng nổ nhanh chóng của các nền tảng mạng xã hội tại Việt Nam. Đơn cử các thương hiệu bán lẻ thuốc lớn như Long Châu, Pharmacity đều đã triển khai hoạt động bán thuốc trên website của mình. Thậm chí, việc mua bán thuốc còn được diễn ra trên các nền tảng mạng xã hội, dấy lên lo ngại về sự an toàn đối với người tiêu dùng, đặc biệt là các loại thuốc kê đơn.
Pháp luật hiện nay vẫn chưa có quy định nào điều chỉnh hoạt động bán lẻ thuốc online thông qua hình thức thương mại điện tử hay mạng xã hội. Điều này khiến những doanh nghiệp kinh doanh chân chính gặp không ít lúng túng khi triển khai hoạt động này trên website của mình hay thông qua các sàn thương mại điện tử. Trong khi đó, đối với những đơn vị kiếm lợi từ hoạt động bán thuốc không bảo đảm chất lượng trên các nền tảng mạng xã hội, việc thiếu hụt quy định pháp luật điều chỉnh lại là điều kiện không thể tốt hơn để họ thoải mái hoạt động.
Như một cách để kiểm soát và quản lý tốt hơn hoạt động thương mại điện tử đối với thuốc, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Dược (“Dự thảo Luật Dược”) hiện nay đã bổ sung các quy định rất tiến bộ và đột phá. Theo đó, Dự thảo Luật Dược cho phép các doanh nghiệp đã được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược được phép kinh doanh dược theo phương thức thương mại điện tử, thông qua website, ứng dụng bán hàng cài đặt trên thiết bị điện tử của cơ sở; sàn giao dịch điện tử được cấp phép của ngành công thương (không được thực hiện trên các nền tảng mạng xã hội, livestream trực tuyến). Cụ thể, những doanh nghiệp bán lẻ thuốc được bán thuốc thuộc danh mục của Bộ Y tế quy định được phép bán theo phương thức thương mại điện tử và phù hợp với phạm vi kinh doanh, được đăng thông tin về sản phẩm mà không phải xin xác nhận từ cơ quan quản lý, bao gồm: bao bì thương phẩm của thuốc, tờ hướng dẫn sử dụng thuốc theo đúng nội dung thông tin về Tờ hướng dẫn sử dụng thuốc, nhãn thuốc đã được phê duyệt.
Theo quy định trên, ngoại trừ trường hợp bán thuốc qua các nền tảng mạng xã hội, livestream trực tuyến thì việc bán thuốc theo các hình thức như website, ứng dụng điện tử của doanh nghiệp kinh doanh dược, sàn thương mại điện tử đều được cho phép. Như vậy, với quy định này, doanh nghiệp kinh doanh dược đã có cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc bán thuốc theo phương thức thương mại điện tử. Một điểm đáng chú ý khác là việc Dự thảo Luật Dược đã khẳng định việc không cho phép bán thuốc qua các nền tảng mạng xã hội, livestream trực tuyến. Quy định này nếu được ban hành cùng các chế tài phù hợp đối với hành vi vi phạm có thể sẽ hạn chế được tình trạng bán thuốc tràn lan trên mạng xã hội. Tuy nhiên, với sự phát triển như vũ bão của các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt là việc tích hợp các sàn thương mại điện tử với mạng xã hội (như trường hợp của Tiktok Shop trong thời gian gần đây) có thể sẽ đòi hỏi những thay đổi trong tương lai gần liên quan đến giới hạn này. Do đó, theo quan điểm của tác giả, quy định về hạn chế bán thuốc qua các nền tảng mạng xã hội cần được cân nhắc kỹ lưỡng hơn và có một độ mở nhất định để vừa giải quyết được bài toán về nạn thuốc “dỏm”, vừa bảo đảm cập nhật các xu thế hiện hành trong lĩnh vực thương mại điện tử. Một số gợi mở có thể được cân nhắc trong trường hợp này bao gồm việc cho phép doanh nghiệp bán thuốc trên các nền tảng mạng xã hội, livestream trực tuyến (thông qua KOL) đối với các loại thuốc không kê đơn, ngoài ra, Bộ Y tế có thể ban hành danh mục các loại thuốc cấm bán trên các nền tảng này. Đồng thời, việc bán thuốc trên các nền tảng mạng xã hội cũng cần được giới hạn trong một khoảng thời gian nhất định, chẳng hạn như không quá 180 ngày trên một năm, với điều kiện doanh nghiệp dược phải thông báo cho cơ quan quản lý trước và sau mỗi đợt bán thuốc, trong đó có thông tin về những loại thuốc được bán, giá cả, thời gian bán thuốc trên nền tảng mạng xã hội.
Bán lẻ thuốc online vẫn là một hoạt động đặc thù
Dù trong thời gian sắp tới, việc bán lẻ thuốc có thể sẽ được thực hiện theo phương thức thương mại điện tử, hoạt động này vẫn mang tính đặc thù khi phải tuân thủ các quy định đặc biệt.
(Nguồn: Pharmacity)
Theo quy định tại Luật Dược 2016, có hai hoạt động mà các cơ sở bán lẻ thuốc cần phải lưu ý và thực hiện, bao gồm dược lâm sàng và cảnh giác dược. Theo đó, dược lâm sàng được quy định là hoạt động nghiên cứu khoa học và thực hành dược về tư vấn sử dụng thuốc hợp lý, an toàn, hiệu quả nhằm tối ưu hóa việc sử dụng thuốc. Nôm na thì đây là hoạt động tư vấn cho người mua trong quá trình bán thuốc của cơ sở bán lẻ thuốc, và cơ sở bán lẻ thuốc phải bảo đảm có nhân sự để thực hiện việc này. Trong khi đó, cảnh giác dược là việc phát hiện, đánh giá và phòng tránh các bất lợi liên quan đến quá trình sử dụng thuốc. Đây cũng là một trong những nghĩa vụ mà cơ sở bán lẻ thuốc phải thực hiện trong quá trình kinh doanh. Trên thực tế, đối với hình thức bán lẻ thuốc truyền thống, hai hoạt động này thường được cơ sở bản lẻ thuốc và những nhân sự chịu trách nhiệm tại cơ sở bán lẻ thuốc thực hiện. Đây cũng không phải là ngoại lệ đối với trường hợp bán lẻ thuốc online. Thách thức đặt ra lúc này dành cho các cơ sở bán lẻ thuốc có hoạt động bán hàng theo phương thức thương mại điện tử là làm sao để có thể tuân thủ tốt hai nghĩa vụ này.
Theo tìm hiểu của tác giả, hoạt động bán lẻ thuốc theo hình thức thương mại điện tử hiện nay đã được áp dụng khá rộng rãi theo hình thức bán hàng qua website, ứng dụng của cơ sở bán lẻ thuốc. Khi truy cập vào website của các cơ sở bán lẻ thuốc lớn, những đơn vị này đều đặt ra yêu cầu phải được tư vấn bởi dược sĩ trước khi có thể lựa chọn mua thuốc, áp dụng cho các loại thuốc kê đơn. Đây là một cách thức để cơ sở bán lẻ thuốc thực hiện nghĩa vụ dược lâm sàng. Tuy nhiên, đối với các sàn thương mại điện tử, việc bán lẻ thuốc hiện nay vẫn còn khá hạn chế, có thể xuất phát từ việc chưa có quy định pháp luật cụ thể điều chỉnh hoạt động này, do đó, các sàn thương mại điện tử vẫn liệt kê thuốc vào nhóm những mặt hàng cấm kinh doanh. Trong thời gian sắp tới, khi hoạt động bán lẻ thuốc đã được phép thực hiện trên các sàn thương mại điện tử, việc chuẩn bị cho công tác dược lâm sàng và cảnh giác dược sẽ trở thành thách thức lớn hơn đối với các cơ sở bán lẻ, khi mà việc đưa thuốc tiếp cận với người tiêu dùng giờ đây đã được thực hiện với quy mô rộng rãi hơn. Để tuân thủ tốt hai nghĩa vụ này, các cơ sở bán lẻ thuốc cần chuẩn bị nguồn lực về nhân sự (đáp ứng được tiêu chuẩn theo quy định) và máy móc, công nghệ để bảo đảm tư vấn kịp thời cho người tiêu dùng trước khi mua thuốc, tiếp nhận các phản hồi của người dùng trong và sau quá trình sử dụng thuốc, nhất là đối với các cơ sở triển khai bán thuốc online dưới nhiều hình thức khác nhau.
Đứng dưới góc độ quản lý, để bảo đảm các cơ sở bán lẻ thuốc tuân thủ đúng các nghĩa vụ của mình, áp lực đặt lên các cơ quan quản lý Nhà nước là không hề nhỏ. Thay vì chỉ quản lý, thanh tra, kiểm tra trực tiếp tại các nhà thuốc như hiện nay, các cơ quan có thẩm quyền trong thời gian tới có thể sẽ phải thanh tra, kiểm tra hoạt động của các cơ sở bán lẻ thuốc trên website, ứng dụng của các cơ sở này, hay thậm chí là các sàn thương mại điện tử nơi các cơ sở này có hoạt động bán thuốc. Mặc dù vậy, hoạt động này là cần thiết trong bối cảnh cần sự hài hòa giữa hoạt động tự do thương mại và sự an toàn của người tiêu dùng.
Tóm lại, không quá khi nói những quy định mới của Dự thảo Luật Dược có thể được xem như một cuộc cách mạng về thương mại điện tử trong hoạt động bán lẻ thuốc nói riêng và ngành dược nói chung. Để có thể phát triển thương mại điện tử trong hoạt động bán lẻ thuốc, không gì tốt hơn bằng việc cho phép các cơ sở bán lẻ thuốc được bán hàng theo phương thức thương mại điện tử. Trong bối cảnh đó, trách nhiệm của các cơ sở bán lẻ thuốc và vai trò của cơ quan quản lý Nhà nước được quan tâm hơn bao giờ hết, bởi lẽ sau cùng, hoạt động kinh doanh dược chỉ thực sự hiệu quả nếu người tiêu dùng được bảo đảm an toàn khi sử dụng thuốc.
Xem thêm tại: Để hoạt động bán lẻ thuốc online được an toàn hiệu quả
