Cải cách thủ tục hành chính được xem là ‘xương sống’ của môi trường đầu tư hiện đại. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy tại Việt Nam, không ít doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với những thủ tục rườm rà, thiếu nhất quán - thậm chí đi ngược lại tinh thần cải cách. Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vì thế vẫn còn khá xa.
Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vì thế vẫn còn khá xa. Nguồn: Báo Chính phủ
Thực trạng cải cách thủ tục hành chính tại Việt Nam
Tại các cơ quan đăng ký kinh doanh
Theo quy định hiện hành, các thủ tục đăng ký doanh nghiệp được thực hiện hoàn toàn trực tuyến, không yêu cầu người đại diện pháp luật phải trực tiếp trình diện. Tuy nhiên, trên thực tế, tại TP.HCM, người đại diện vẫn phải xuất hiện trực tiếp theo yêu cầu của cơ quan cấp phép. Cụ thể, Sở Tài chính TP. Hồ Chí Minh trong một số trường hợp bắt buộc người đại diện pháp luật của doanh nghiệp phải trực tiếp trình diện trước khi được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Quy định này không chỉ làm chậm tiến độ thành lập doanh nghiệp mà còn gây khó khăn cho những cá nhân không thể có mặt tại địa phương.
Khi cơ quan thuế lo xa và chưa có giải pháp hiệu quả
Một vấn đề nổi bật khác là các thủ tục liên quan đến thuế, đặc biệt tại các quận, huyện (trước đây) tại TP. Hồ Chí Minh. Theo quy định, doanh nghiệp mới thành lập phải làm việc trực tiếp với cơ quan thuế để được chấp thuận xuất hóa đơn điện tử. Quá trình này đòi hỏi doanh nghiệp phải nộp một loạt giấy tờ, bao gồm giấy phép kinh doanh, hợp đồng thuê hoặc mượn trụ sở, sao kê tài khoản ngân hàng, và các công văn giải trình theo mẫu. Những yêu cầu này không chỉ phức tạp mà còn tốn kém thời gian, đặc biệt khi cơ quan thuế thường xuyên yêu cầu bổ sung hoặc chỉnh sửa hồ sơ mà không đưa ra hướng dẫn rõ ràng.
Hơn nữa, việc cơ quan thuế yêu cầu doanh nghiệp phải trình diện trực tiếp để giải trình thêm về các hồ sơ đã nộp khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn. Điều này không chỉ làm kéo dài thời gian xử lý mà còn tạo cảm giác thiếu minh bạch, khi các yêu cầu bổ sung thường không được thông báo trước hoặc không dựa trên cơ sở pháp lý rõ ràng.
Theo quy định, doanh nghiệp mới thành lập phải làm việc trực tiếp với cơ quan thuế để được chấp thuận xuất hóa đơn điện tử. Nguồn: Báo Chính phủ
Thủ tục đăng ký đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài
Trường hợp nhà đầu tư nước ngoài mất hơn một năm để thành lập văn phòng đại diện phản ánh rõ sự thiếu thống nhất trong thẩm quyền xử lý hồ sơ giữa các cơ quan nhà nước. Điển hình là trường hợp một nhà đầu tư nước ngoài mất gần hơn một năm nhưng vẫn chưa thể hoàn thành thủ tục thành lập văn phòng đại diện của thương nhân nước ngoài tại TP. Hồ Chí Minh. Nguyên nhân từ hoạt động của Thương nhân nước ngoài “chồng lấn” giữa hoạt động thông thường và hoạt động thuộc lĩnh vực giáo dục. Hiểu điều này, ngay từ đầu Thương nhân nước ngoài đã nhiều lần liên hệ làm việc nhưng vẫn chưa được giải pháp thỏa đáng. Buộc họ phải nộp hồ sơ văn phòng đại diện trước tại TP. Hồ Chí Minh. Khi nhận được hồ sơ này, ngay lập tức cơ quan cấp phép từ chối trên hệ thống và không có giải thích bằng văn bản. Để tiếp tục quá trình và không làm chậm trễ hoạt động, nhà đầu tư phải điều chỉnh và nộp hồ sơ tại Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tuy nhiên, khi cơ quan này xử lý, một lần nữa từ chối với lý do Thương nhân nước ngoài không hoạt động trong lĩnh vực giáo dục. Lúc này, thủ tục phải quay lại từ đầu dù hồ sơ đã “loay hoay” giữa các cơ quan cấp phép hơn một năm.
Sự thiếu thống nhất này không chỉ làm chậm tiến độ đầu tư mà còn làm tăng chi phí cơ hội của nhà đầu tư. Trong môi trường cạnh tranh khu vực, yếu tố thời gian có thể quyết định việc lựa chọn điểm đến đầu tư.
Nguyên nhân của các bất cập
Thứ nhất, sự thiếu đồng bộ trong áp dụng chính sách.
Mặc dù các văn bản pháp luật trung ương đã hướng tới đơn giản hóa thủ tục, nhưng ở nhiều địa phương, cơ quan quản lý vẫn áp dụng các yêu cầu bổ sung mang tính “nội bộ”, không được quy định rõ trong pháp luật.
Thứ hai, tư duy quản lý hành chính vẫn nặng về kiểm soát.
Thay vì chuyển sang mô hình “hậu kiểm” dựa trên quản lý rủi ro, nhiều cơ quan vẫn duy trì cách tiếp cận “tiền kiểm” với nhiều tầng thủ tục, dẫn đến việc doanh nghiệp phải chứng minh năng lực ngay từ đầu bằng các giấy tờ không thực sự cần thiết.
Thứ ba, năng lực và trách nhiệm giải trình của một bộ phận công chức còn hạn chế.
Việc từ chối hồ sơ mà không có văn bản giải thích, hoặc yêu cầu bổ sung giấy tờ không rõ căn cứ pháp lý, làm giảm tính minh bạch và khả năng dự đoán của hệ thống hành chính. Điều này phản ánh sự chậm chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị công hiện đại lấy người sử dụng dịch vụ công làm trung tâm.
Giải pháp nào để cải cách thủ tục hành chính tại Việt Nam
Để thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn trong cải cách TTHC, Việt Nam cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:
Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình yêu cầu cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính một cách thực chất. Nguồn: Báo Chính phủ
Tăng cường đồng bộ hóa chính sách
Chính phủ cần đảm bảo rằng các chính sách cải cách TTHC được triển khai nhất quán từ cấp trung ương đến địa phương. Các quy định tại địa phương cần được rà soát và điều chỉnh để phù hợp với tinh thần cải cách, tránh tình trạng áp dụng các yêu cầu không cần thiết như trình diện trực tiếp hoặc bổ sung hồ sơ không rõ ràng, không có cơ sở pháp lý.
Nâng cao năng lực công chức
Việc đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng phục vụ của công chức là yếu tố then chốt. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào việc cải thiện thái độ làm việc và khuyến khích tinh thần phục vụ người dân và doanh nghiệp. Đồng thời, cần có cơ chế thưởng phạt rõ ràng để nâng cao hiệu quả và trách nhiệm trong hoạt động của công chức.
Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin
Chính phủ cần tiếp tục đầu tư vào việc nâng cấp và đồng bộ hóa các hệ thống dịch vụ công trực tuyến. Các quy trình như đăng ký doanh nghiệp, xuất hóa đơn điện tử, hay thành lập văn phòng đại diện cần được số hóa hoàn toàn, loại bỏ các yêu cầu trình diện trực tiếp không cần thiết. Đồng thời, cần đảm bảo tính tương thích và liên thông giữa các hệ thống để giảm thiểu việc yêu cầu bổ sung hồ sơ.
Tăng cường giám sát và xử lý vi phạm
Cần thiết lập một cơ chế giám sát chặt chẽ đối với việc thực hiện TTHC tại các cơ quan nhà nước. Các trường hợp chậm trễ, tắc trách, hoặc từ chối hồ sơ không có lý do cần được điều tra và xử lý nghiêm minh. Đồng thời, cần công khai thông tin về tiến độ xử lý hồ sơ để tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Cải cách thủ tục hành chính ở Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng, nhưng khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn vẫn còn rất lớn. Những trường hợp như yêu cầu trình diện trực tiếp tại Sở Tài chính, các thủ tục phức tạp trong lĩnh vực thuế, hay sự chậm trễ trong xử lý hồ sơ của nhà đầu tư nước ngoài tại TP. Hồ Chí Minh là minh chứng rõ nét cho những bất cập này. Để giải quyết vấn đề, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, nâng cao năng lực công chức, đẩy mạnh chuyển đổi số, và tăng cường giám sát. Từ góc độ người hành nghề luật, điều doanh nghiệp cần nhất không phải là thêm thủ tục kiểm soát, mà là sự nhất quán và khả năng dự đoán trong áp dụng pháp luật của các cơ quan quản lý Việt Nam.
Luật sư Nguyễn Văn Phúc
Công ty Luật TNHH HM&P
